امام شناسی ج14

 گرچه رامهرمزى همچون سیوطى این مطلب را با عبارت صریح نقل نكرده است، و لیكن از مطالب او فهمیده مى‌شود كه بعضى از علماء در قرن اوّل تدوین نموده‌اند،¹ همان طور كه اهتمام عمر بن عبد العزیز را به نشر سنّت و محافظت بر آن مبین كرده است‌² و خطیب بغدادى كتابش: «تقیید العلم» را براى عرض سیر تدوین در عصر اوّل قرار داده است و بسیارى از حقایق را كه بر مردم پنهان بود روشن نموده است و به اثبات رسانیده است كه بعض از طلّاب و أهل علم ممارست بر تدوین در عهد رسول خدا صلّى اللَه علیه [و آله‌] و سلّم و پس از آن داشته اند.

 و أبو عُبید قاسم بن سلّام (١٥٧ ـ ٢٢٤ ه) با سندش از محمّد بن عبد الرّحمن أنصارى روایت كرده است كه گفت: «چون عمر بن عبد العزیز به خلافت رسید فرستاد به مدینه و كتاب رسول اللَه صلّى اللَه علیه [و آله‌] و سلّم در صدقات و كتاب عمر بن خطّاب ... را طلب كرد و از آن دو، نسخه‌اى براى او برداشتند.»³

 بنابراین گمان ندارم پس از این امور انسانى ادّعا كند كه امر عمر بن عبد العزیز نافذ نشد یا بدان عمل ننمودند. و على هذا آنچه علماى حدیث بدان رفته‌اند كه ابتداى تدوین حدیث در انتهاى صده اول بوده است از باب حدس و تخمین و شتابزدگى در گفتار نبوده است. و گفتارشان محمول است بر تدوین رسمى كه دولت بر آن همّت گماشته بود، و امّا تدوین شخصى و فردى، از عهد رسول خدا صلّى اللَه علیه [و آله‌] و سلّم بوده است.

 سید حسن صدر بعد از این كلام، كتابى را براى على رضى اللَه عنه كه پیچیده بهم و عظیم بوده است ذكر كرده است، و صحیفه‌اى را كه به شمشیرش مُعَلَّق بوده است ذكر نموده است، و سپس كتابى را براى أبو رافِع غلام رسول اللَه صلّى اللَه علیه [و آله‌] و سلّم ذكر كرده است كه آن را كتاب «سنن و أحكام و قضایا» نامیده است؛ و