امام شناسی ج14
جلد چهاردهم از مجموعۀ «امام شناسی» از آثار نفیسِ علامه آیةالله حاج سید محمدحسین حسینی طهرانی قدّس الله سرّه بوده که پیرامون «تدوین حدیث نزد شیعه و اهلسنت» و «بحثی مبسوط در عدم تحریف قرآن» در قالب بحثهای تفسیری و فقه الحدیث، و ابحاث فلسفی، عرفانی، تاریخی و اجتماعی به رشتۀ تحریر درآمده و به ساحت علم و معرفت تقدیم شده است. مهمترین مباحث مندرج در این مجلّد: • اهمیت تدریس و کتابت • منع عمر از كتابت حديثِ پيامبر • منع عمر از كتابت بر اساس اغراض سياسى بوده است • آفات اعتقاد به «حسبنا كتاب الله» • دلایل نیاز به سنّت پیامبر و همچنین شواهد بسیار تاریخی بر مطلوبیت کتابت حدیث • اعتراف أحمد أمين به غلط بودن خلافت أبو بكر و عمر، و مطاعن عثمان • اعترافات احمد امين به منع عمر از وصیت پیامبر در مرض موت • بحثی مفصل در عدم تحریف قرآن، و نقد و بررسی ادلۀ قائلان به تحریف • نقدی بر مکتب اخباری • بحثی مشروح دربارۀ تدوین حدیث در نزد اهل سنت • ابحاثی درباره روایات اسرائیلیات، روایات ابوهریره و مانند آن • کتابهایی غیر از قرآن که در خانۀ اهلبیت بوده است
مرتب سازی:
امام شناسی ج14
351أواخر عصر بنى امیه نشأت گرفت و بر طریقى غیر مرتّب از صحف پیچیده به هم و غیر منظّم بدون آنكه بر ابواب و فصولى منقسم باشد، بوده است.
و امكان دارد این طرز تدوین بر اساس تدریسى كه در مجالس علمى آن زمان بر پا مىگشته است تحقّق یافته باشد، زیرا كه آن مجالس اختصاص به علمى از علوم نداشت و مجلس واحد مشتمل بر علوم متعدّدهاى بوده است.
عطاء مىگوید: من مجلسى را گرامىتر و عظیمتر از مجلس ابن عبّاس ندیدم و از جهت كثرت فقه و عظمت هیبت مانند آن نیافتم. اصحاب قرآن از او سؤال مىكردند، و اصحاب عربیت از او سؤال مىكردند، و اصحاب شعر از او سؤال مىكردند و همه ایشان از وادى گسترده و پهناورى بیرون مىشدند.1
و عُمَر بن دینار مىگوید: من مجلسى را به جامعیت مجلس ابن عبّاس در هر خیرى ندیدم: حلال و حرام و تفسیر قرآن و عربیت و شعر.
این طَوْرِ اوّل از تدوین بود و از آن هیچ كتابى به ما واصل نگردیده است.
تدوین در عصر عبّاسى
سِکنْدرى مىگوید:
علماء در عصر عبّاسى نشاطى و سرعتى به تهذیب آنچه در كتب نوشته شده بود و به تدوین آنچه در سینهها به حفظ نگهدارى شده بود ابراز داشتند، و آنها را مرتّب و مبوّب نموده به صورت كتابهائى در قالب تصنیف ریختند.
و از قوىترین اسباب در اقبال علماء بر تصنیف در این عصر، ترغیب و اهتمام خلیفه أبو جعفر منصور2 بر آن، و حمل او أئمّه از فقهاء را بر جمع حدیث و فقه بود.
- از عبد الرّحمن بن أبى الزّناد از پدرش روايت است که او گفت: ما هر چه را از حلال و حرام بود مىنوشتيم؛ أمّا ابن شهاب هر چه را که مىشنيد مىنوشت. (ص ٧٣ ج ١، «جامع بيان العلم و فضله») [تعليقه]
- أبو جعفر منصور اوّلين خليفهاى است که براى او کتابهاى سريانى و عجمى به عربى ترجمه گشت. و نخستين کسى است که ميان بنى عبّاس و علويّين تفرقه افکند پس از آنکه امرشان بر نهج واحد بود. در سنه ١٣٦ ه دست به ولايت امور زد و در سنه ١٥٨ ه بمرد.