امام شناسی ج14

استدلال و احتجاج به آنها به طور مطلق جائز نبود. و ما پس از این درباره این مسانید بحث مى‌نمائیم و از منزله و مرتبه آنها در میان كتب معروفه حدیث سخن مى‌گوئیم.

 امر تدوین بر این نَهْج مستمر بماند تا آنكه طبقه بخارى رسید و از آنجا تألیف، صورت جدیدى به خود گرفت و در دور دگرى وارد شد، و آن دوره تنقیح و انتخاب و اختیار بود. حافظ ابن حَجَر در مقدّمه «فَتْحُ الْبارى» گوید: از آنجائى كه بخارى این تصانیف را دید و آنها را روایت كرد و از رائحه طیبه و بوى خوش آن استشمام نمود و از رخساره آن پرده بر گرفت، چنان یافت كه آنها به حسب وضع، روایات صحیحه و حسنه را مشتمل است و بسیارى از آنها را عنوان ضعیف شامل میگردد¹، بنابراین نمى‌توان به آنها كلام راست و شایسته گفت؛ پس همّت خود را برانگیخت براى جمع حدیث صحیحى كه در آن شخص امین شكّ نمى‌آورد؛ و عزمش را استوار ساخت آنچه از استادش: أمیر المؤمنین در حدیث و فقه: إسحق بن إبراهیم حَنْظَلى معروف به ابنِ راهَوَیه شنید ...

 أبو عبد اللَه بن إسمعیل بخارى میگوید: ما نزد إسحق بن راهَوَیه بودیم، وى گفت: «اى كاش شما كتاب مختصرى از صحیح سنّت رسول اللَه صلّى اللَه علیه [و آله‌] و سلّم جمع میكردید!» گفتار او در دل من نشست و شروع كردم در جمع جامع صحیح.²

أطوارى كه تدوین در آن، حالات مختلفى به خود گرفت‌

 از آنچه گذشت دستگیر شد كه: أحادیث رسول اللَه صلوات اللَه علیه را نه در زمان حیاتش و نه در عصر صحابه و بزرگان تابعین تدوین ننمودند، و اینكه تدوین پا به عرصه وجود نگذارد مگر در قرن دوّم از هجرت در أواخر عهد بنى امیه، و اینكه تدوین در طریق واحدى راه خود را نپیمود بلكه در أطوار مختلفه‌اى انقلاب‌