امام شناسی ج14

حاصل نمود.

 در ابتداى امر مجموعه‌اى بود از روایت راویان از آنچه قوّه حافظه آنان آن را حفظ كرده بود، و آن تدوین در صحیفه‌هائى بوده است كه جامع مبوّبى آنها را محصور نمى‌كرده است. و این صحف با وجود حدیث، فقه و نحو و لغت و شعر و أمثال این امور را در برداشته است از آن چیزهائى كه طفولیتِ تدوین بدان حكم مى‌نموده است.

 و این «طَوْر أوَّل» از تدوین بوده است، و به ما از آن چیزى در كتاب مخصوص جامعى نرسیده است.

 پس از آن، تدوین، «دوره دوم» خود را شروع كرد و آن در عصر عباسیون بود. علماء ـ به واسطه آنچه از شهر فارس به دست آوردند ـ آنچه را كه در آن صحیفه‌ها بود مُهَذَّب و مُرتّب نمودند، بعد از آنكه روایات زیادى را كه در این عصر موجب زیادى آن مى‌شد بدانها اضافه كردند. و در هر قسم از اینها كتابهائى نوشتند كه آنها را بر عدّه أبوابى از حدیث و آنچه مربوط به حدیث مى‌شد، از اقوال صحابه و فتاواى تابعین تقسیم كردند، و در آنها مطلب ادبى و یا شعرى را داخل ننمودند. و بسیارى از متقدّمین، اسم حدیث را بر آنچه شامل آثار صحابه و تابعین مى‌شد اطلاق مى‌كردند.

 و تدوین، این مَنْهج را به خود گرفت به جهت تبعیت از ارتقاء تألیف در عصر بنى عبّاس. و علوم از یكدیگر جدا گشتند، بعضى از بعضى تمیز پیدا نمودند و مسائل هر علمى على‌حده گرد آمد. و تدوین طور دوم خود را بدین كیفیت تا آخر صده دوّم به طور استمرار پیمود. و از آن كتب مُبَوَّبه در این دوره به دست ما غیر از «مُوَطَّأ» مالِك؛ چیزى واصل نگردیده است.

 و پس از انقضاء صده دوّم، تدوین شروع كرد تا در طریق دیگرى گام نهد كه به سبب آن در «طور سوّم» داخل شد. علماء شروع نمودند تا آنچه از احادیث را كه در عصرشان مدوّن گردیده بود بعد از آنكه مشوب به أقوال صحابه و غیرهم بود