امام شناسی ج14

جمهور واقع نشد مگر در نیمه قرن سوم تا قرن چهارم.¹ در اینجا شیخ محمود أبو ریه شروع مى‌كند به بیان و تفصیل معایب تأخیر تدوین.

دلائل اینكه تدوین عامّه در رأس صده سوم بوده است‌

 بارى منظور ما از شرح و بیان أبو رَیه، پاسخ و جوابى است كه در ضمن گفتار او به ادّعاهاى بیجا و بى موقع محمّد عجّاج داده شده است. در این بیان، بَدْوِ تدوین را دانستیم، و سیر حدیث را تا طور چهارم آن كه تصحیح حدیث پس از إفراد و مُجزَّا نمودن آن از اقوال و آراء صحابه و آثار دیگر و علوم مباینه با نفس حدیث چون شعر و لغت بود، دانستیم كه بالأخره تدوین سنّت به طور مجزّا در رأس قرن سوم و پایان صده دوم بوده است. و اهتمام عمر بن عبد العزیز بدین امر، به چند جهت نقش عملى مهم ایفا ننمود:

 اوّلًا ـ به جهت آنكه خلافتش دو سال و اندى دوام یافت و معلوم نشد كه امر وى به تدوین در ابتدا بوده است، یا وسط، یا انتها؟ چرا كه در صورت انتها یا وسط نزدیك به انتها، به واسطه موانع خارجى صورت تحقّق طبعاً به خود نخواهد گرفت. و این است مفاد و مغزاى سخن سید صدر در عدم معلوم بودن تاریخ امر او.

 ثانیاً ـ او را به واسطه عدالت نسبى، و محبّت به اهل بیت، و عدم افراط در بذل اموال به بنى امیه طبق حكّام سابق بر او، سمّ دادند و كشتند؛ و خلیفه تازه روى كار آمده: یزید بن عبد الملك هم كارى نكرد و امرى از او براى تدوین صورت نگرفت، تا پس از چهار سال كه او بمرد و حكومت به هشام بن عبد الملك رسید.

 ثالثاً ـ عمده امر عمر بن عبد العزیز به أبو بكر بن حَزْم بود نه به ابن شِهاب زُهْرى. او به ابن حَزْم نامه‌اى نوشت و وى را به تدوین سنّت رسول اللَه فرا خواند. امّا ابن حَزْم به واسطه منع خلفاى پیشین بالاخصّ أبو بكر و عمر از كتابت، چون تدوین‌