امام شناسی ج14

بوده است فى‌الجمله لا بالجمله.

 حضرت استاد علّامه قدس اللَه روحه الزّكیّة مطلب را ادامه مى‌دهند تا اینكه مى‌فرمایند:

 أقول: و قریب به این در بسیارى از روایات دیگر روایت شده است؛ و از طریق شیعه از حضرت باقر العُلُوم علیه السّلام وارد است. و روایات ـ همان طور كه مى‌بینى ـ صریحند در دلالتشان بر آنكه: آیات در نزد پیغمبر أكرم صلى اللَه علیه و آله بر حسب ترتیب نزول مرتّب بوده‌اند، سوره‌هاى مكّیّه در مكّیّات و سوره‌هاى مدنیّه در مَدَنیّات گرد آمده بود، مگر آنكه از سوره‌اى مقدارى از آن در مكّه، و مقدارى از آن در مدینه نازل شده باشد؛ و این فرض فقط در یك سوره تحقّق یافته است.

 و لازمۀ این معنى آن است كه: این اختلافى كه در مواضع آیات مشاهده مى‌كنیم مستند به اجتهاد صحابه باشد.

 توضیح این امر به آن است كه: ما روایات بسیارِ غیر قابل شمارشى داریم در اسباب نزول كه دلالت دارند بر آنكه: آیات كثیره‌اى در سُوَر مدنیّه در مكّه نازل شده‌اند، و بالعكس. و نیز روایاتى داریم كه دلالت دارند بر آنكه: آیاتى از قرآن در أواخر زمان حیات پیغمبر صلى اللَه علیه و آله نازل شده‌اند و آنها واقعند در سوره‌هائى كه در أوائل هجرت نازل شده‌اند، و میان این دو وقت، سُوَر كثیرۀ دگرى نازل شده است؛ مانند سورۀ بقره كه در سنۀ أوّل از هجرت واقع شد؛ و در این سوره، آیات رِبا وارد است و روایات وارد است بر آنكه این آیات، از آخرین آیاتى است كه بر پیغمبر نازل شده است؛ حتّى از عمر روایت است كه گفت: مَاتَ رَسُولُ اللَهِ وَ لَمْ یُبَیِّنْ لَنَا آیَاتِ الرِّبَا. «پیامبر رحلت نمود و براى ما آیات ربا را روشن بیان نفرمود.»

 و در این سوره است قوله تعالى: وَ اتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَهِ‌ ـ تا آخر آیه (آیۀ ٢٨١)، «بپرهیزید از روزى كه در آن روز به سوى خدا رجعت داده مى‌شوید!» و در روایت وارد است كه: این آیه، آخرین آیه‌اى است كه بر رسول اللَه نازل گشت.

 بناءً على هذا این آیات كه در نزولشان متفرّق بوده‌اند و در سوره‌هائى قرار گرفته‌اند