معاد شناسی ج2
کتاب شریف «معاد شناسی» از آثار نفیس علامه آیة‌اللَه حاج سید محمدحسین حسینی طهرانی قدّس‌سرّه می‌باشد. این اثر ارزشمند به قلم خود ایشان، در حقیقت صورت مکتوب و تفصیلی سخنرانی‌های ایشان در موضوع معاد است. در این مباحث، کیفیت سیر انسان در دنیا و عالم غرور، و نحوۀ تبدّل عالم غرور به عالم حقائق، و رسیدنِ انسان به خدا نشان داده می‌شود. محوریت این ابحاث روی «باطن‌بودنِ آخرت نسبت به دنیا» پایه‌گذاری شده است که با قلمی شیوا و سلیس پرده از حقایق ناشکفتۀ عالم آخرت و معاد برداشته و شیفتگان حریم معبود را به تدبّر در معانی این اثر ذی‌قیمت فرامی‌خواند. در جلد دوم از این مجموعه پیرامون «تمایزات عالم طبع، برزخ و قیامت» و «حضور ملکوتی اشیاء در عوالم بالا» سخن به‌میان آمده است. اهم مباحث این مجلّد: • اساس دستورات دین بر تعبد است • بی‌فائده بودن توبه در حال نزول عذاب • بر مستضعفین عذاب نیست • کیفیت تجلی صفات خدا در اولیای‌خدا • لازمۀ پیروی از اولیای‌خدا لحوق به آنهاست • اولیاء خدا ترس و اندوه و سکرات مرگ ندارند • کیفیت تجلّیِ صفات خدا در اولیاء خدا • الحاق مؤمنان به اولیای خدا، و منکران به اولیای شیطان • در حال تجرّد و مرگ، هر کدام از زشتیها و خوبیها به اصل خود می‌روند • ابتلائات دنیوی کفارۀ گناه مؤمن • تمایزات عالم طبع و برزخ و قیامت • تجرّد عالم خیال • کردار انسان در دنیا، به واسطۀ اتّحادِ بدن با صورت مثالی است • در برزخ، سؤال با باطن است و امکان دروغ نیست • در برزخ، انسان و اعمال او با صورت ملکوتی جلوه دارند
معاد شناسی ج2
209بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ. «و به آنچه از جانب فضلش خدا به آنها عنایت فرموده است خوشحالند.»
در علم حكمت متعالیه ثابت است كه روزىِ جواهرِ مجرّده متلألئه، مقارنه با صفات و اسماء الهى است. همین كه در برابر نورِ اسماء و صفات قرار گیرند و تجلّى وحدت ذات مقدّس پروردگار در آنها گردد، جواهرِ وجود آنها متلألئ گردد و بهجت و مسرّتى به آنها دست میدهد كه قابل توصیف نیست.
روزىِ ارواح مجرّده در آن حالت، معارف الهى است. خدا از آن روزى‌ها به آنها عنایت میفرماید، و از طرفى آنها مى‌فهمند كه آن روزى از جانب خدا رسیده، و این ادراك و تعقّل، از آن روزى، براى آنها ارزش و لذّتش بیشتر است؛ و لذا میفرماید: يُرْزَقُونَ؛ روزى مى‌خورند به معارف الهى، كه جوهر وجود آنها را ـ بواسطه مقارنه با اسماء و صفات خودش ـ جلا میدهد، و اینها دائماً در این نعمت متنّعم هستند؛ فَرِحِينَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ. به بهجت و سرور در مى‌آیند از آنكه خداى به آنها توجّه فرموده و در جوهرِ مجرّدِ وجود آنها تجلّى فرموده، و اسماء و صفات ذات حقّ لَم یزلى در آنها ظهور نموده است.
این آیه صراحت دارد بر حیات پس از مرگ؛ و علاوه، چون روزى و غذائى را كه بعد از مرگ مى‌خورند همان غذاى ملكوتى است، و صلاحى است كه در عالم برزخ است، دلالت دارد بر تنعّم ارواح مردگان به روزى‌هاى معنوى و ملكوتى.