معاد شناسی ج2
کتاب شریف «معاد شناسی» از آثار نفیس علامه آیة‌اللَه حاج سید محمدحسین حسینی طهرانی قدّس‌سرّه می‌باشد. این اثر ارزشمند به قلم خود ایشان، در حقیقت صورت مکتوب و تفصیلی سخنرانی‌های ایشان در موضوع معاد است. در این مباحث، کیفیت سیر انسان در دنیا و عالم غرور، و نحوۀ تبدّل عالم غرور به عالم حقائق، و رسیدنِ انسان به خدا نشان داده می‌شود. محوریت این ابحاث روی «باطن‌بودنِ آخرت نسبت به دنیا» پایه‌گذاری شده است که با قلمی شیوا و سلیس پرده از حقایق ناشکفتۀ عالم آخرت و معاد برداشته و شیفتگان حریم معبود را به تدبّر در معانی این اثر ذی‌قیمت فرامی‌خواند. در جلد دوم از این مجموعه پیرامون «تمایزات عالم طبع، برزخ و قیامت» و «حضور ملکوتی اشیاء در عوالم بالا» سخن به‌میان آمده است. اهم مباحث این مجلّد: • اساس دستورات دین بر تعبد است • بی‌فائده بودن توبه در حال نزول عذاب • بر مستضعفین عذاب نیست • کیفیت تجلی صفات خدا در اولیای‌خدا • لازمۀ پیروی از اولیای‌خدا لحوق به آنهاست • اولیاء خدا ترس و اندوه و سکرات مرگ ندارند • کیفیت تجلّیِ صفات خدا در اولیاء خدا • الحاق مؤمنان به اولیای خدا، و منکران به اولیای شیطان • در حال تجرّد و مرگ، هر کدام از زشتیها و خوبیها به اصل خود می‌روند • ابتلائات دنیوی کفارۀ گناه مؤمن • تمایزات عالم طبع و برزخ و قیامت • تجرّد عالم خیال • کردار انسان در دنیا، به واسطۀ اتّحادِ بدن با صورت مثالی است • در برزخ، سؤال با باطن است و امکان دروغ نیست • در برزخ، انسان و اعمال او با صورت ملکوتی جلوه دارند
معاد شناسی ج2
245در برزخ، درى از بهشت و جهنّمِ قیامتى باز میگردد
در برزخ، آسمان هست و زمین هست چون عالَم صورت است، و موجودات و نفوس برزخیه اطّلاع از دنیا دارند و از آسمانها و زمین مطّلعند، البتّه حیات آنها در ملكوت آسمان و زمین است.
و امّا آن آیه مباركه:
النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَ عَشِيًّا وَ يَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ.1
از چند جهت میتوان از آن استفاده نمود كه راجع به عالم برزخ است نه عالم قیامت كبرى:
اوّل از عنوان غُدُوّ و عَشىّ زیرا همان طور كه ذكر شد در قیامت كبرى، روز و شب نیست.
دوّم از عنوان يُعْرَضُونَ عَلَيْها زیرا كه معنایش اینست كه: مشركین را عرضه بر آتش میدارند، و معنى عرضه آن نیست كه در آتش مى‌افكنند، بلكه آنست كه پهلوى آتش مى‌برند و در كنار آن قرار میدهند و آتش را به آنان مى‌نمایانند بطورى كه لهیب و شعله آتش، آنان را فرا نمى‌گیرد، و لیكن از حرارت آن اجمالًا به آنها میرسد و از منظره دهشتناك آن متألّم و متأثّر میگردند. همان طور كه سابقاً گفتیم بهشت و جهنّمِ قیامتى در برزخ نیست بلكه راهروئیست براى قیامت و دریچه ایست براى آن.
یفْتَحُ لَهُ بَابٌ إلَى الْجَنَّةِ وَ یفْتَحُ لَهُ بَابٌ إلَى النَّارِ2.
- آيه ٤٦، از سوره ٤٠: غافر
- اين معنى در چندين روايت در جلد سوّم «کافى» بابُ المسألةِ- فى القبر، ص ٢٣٦ تا ص ٢٤٠ وارد است.