معاد شناسی ج2
کتاب شریف «معاد شناسی» از آثار نفیس علامه آیة‌اللَه حاج سید محمدحسین حسینی طهرانی قدّس‌سرّه می‌باشد. این اثر ارزشمند به قلم خود ایشان، در حقیقت صورت مکتوب و تفصیلی سخنرانی‌های ایشان در موضوع معاد است. در این مباحث، کیفیت سیر انسان در دنیا و عالم غرور، و نحوۀ تبدّل عالم غرور به عالم حقائق، و رسیدنِ انسان به خدا نشان داده میشود. محوریت این ابحاث روی «باطن‌بودنِ آخرت نسبت به دنیا» پایه‌گذاری شده است که با قلمی شیوا و سلیس پرده از حقایق ناشکفتۀ عالم آخرت و معاد برداشته و شیفتگان حریم معبود را به تدبّر در معانی این اثر ذی‌قیمت فرامی‌خواند. در جلد دوم از این مجموعه پیرامون «تمایزات عالم طبع، برزخ و قیامت» و «حضور ملکوتی اشیاء در عوالم بالا» سخن به‌میان آمده است. اهم مباحث این مجلّد: • اساس دستورات دین بر تعبد است • بی‌فائده بودن توبه در حال نزول عذاب • بر مستضعفین عذاب نیست • کیفیت تجلی صفات خدا در اولیای‌خدا • لازمۀ پیروی از اولیای‌خدا لحوق به آنهاست • اولیاء خدا ترس و اندوه و سکرات مرگ ندارند • کیفیت تجلّیِ صفات خدا در اولیاء خدا • الحاق مؤمنان به اولیای خدا، و منکران به اولیای شیطان • در حال تجرّد و مرگ، هر کدام از زشتیها و خوبیها به اصل خود می‌روند • ابتلائات دنیوی کفارۀ گناه مؤمن • تمایزات عالم طبع و برزخ و قیامت • تجرّد عالم خیال • کردار انسان در دنیا، به واسطۀ اتّحادِ بدن با صورت مثالی است • در برزخ، سؤال با باطن است و امکان دروغ نیست • در برزخ، انسان و اعمال او با صورت ملکوتی جلوه دارند
معاد شناسی ج2
246«درى از برزخ بسوى بهشت، و درى از برزخ بسوى جهنّم مى‌گشایند و دریچه‌اى از عالم قبر به آن دو باز میكنند.»
دلالت آیات قرآن بر وجود عالم برزخ
سوّم آنكه در دنبال آیه میفرماید:
وَ يَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ.
پس از آنكه هر صبح و شب بر آتش عرضه میشوند، این معنى ادامه دارد تا وقتى‌كه ساعت قیامت میرسد، در آن هنگام به ملائكه عذاب خطاب میشود كه: در حال، آل فرعون را در شدیدترین عذابى وارد كنید.
پس معلوم میشود كه قبل از قیامت، آنها در عذابى بوده‌اند كه آن عذاب در درجه نهایت نبوده است و اینك آن عذاب غائى و نهائى به آنها میرسد. آن محلّ و عالمى كه آل فرعون معذّبند ـ نه به عذاب نهائى ـ آن را عالم برزخ گویند.
امّا علّت آنكه آیه: لَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيها بُكْرَةً وَ عَشِيًّا اختصاص به برزخ دارد، آنست كه صبح و شب و تدریج زمان، از حركت شمس و قمر و زمین یا فلك الافلاك و نسبت‌هاى خاصّه بین آنها پیدا میشود، و یا از امتداد حركت جوهریه كه در باطن و ذات موجودات است پدید مى‌آید؛ و در قیامت كه آسمان و زمین نیست و أصلًا حركتى نیست، بنابراین نسبت بین آنها نیز كه از آن انتزاع زمان میشود وجود ندارد:
مُتَّكِئِينَ فِيها عَلَى الْأَرائِكِ لا يَرَوْنَ فِيها شَمْساً وَ لا زَمْهَرِيراً.1
- آيه ١٣، از سوره ٧٦: الإنسان