کتاب شریف «معاد شناسی» از آثار نفیس علامه آیةاللَه حاج سید محمدحسین حسینی طهرانی قدّسسرّه میباشد. این اثر ارزشمند به قلم خود ایشان، در حقیقت صورت مکتوب و تفصیلی سخنرانیهای ایشان در موضوع معاد است. در این مباحث، کیفیت سیر انسان در دنیا و عالم غرور، و نحوۀ تبدّل عالم غرور به عالم حقائق، و رسیدنِ انسان به خدا نشان داده میشود. محوریت این ابحاث روی «باطنبودنِ آخرت نسبت به دنیا» پایهگذاری شده است که با قلمی شیوا و سلیس پرده از حقایق ناشکفتۀ عالم آخرت و معاد برداشته و شیفتگان حریم معبود را به تدبّر در معانی این اثر ذیقیمت فرامیخواند. در جلد هشتم از این مجموعه پیرامون «حقیقت صراط»، «حقیقت میزان» و «کیفیت حساب در قیامت» سخن بهمیان آمده است. اهم مباحث این مجلّد: • معنای صراط در قیامت • صراط مستقیم واحد است و «سُبُلِ سلام» متعدد • صراط، راهی باطنی از نفس انسان به سوی خداست • اختلاف عبور از صراط به حسب اختلاف درجات انسانیت • مراد از صراط مستقیم در قرآن، امیرالمؤمنین علیهالسلام است • صراط به سوی دوزخ ویژۀ ستمکاران است • صراط دنیا، نفس امام واجبالإطاعه است • کیفیت اسفار اربعه • حقیقت میزانِ اعمال در قیامت • میزان امتها، پیامبران و اوصیای آنها هستند • مخلَصین و منکرین لقاءالله میزان ندارند • میزان عمل، امیرالمؤمنین علیهالسلام است • صفات انسان کامل، همان میزان است • کیفیت حساب در قیامت • علم خدا حضوری و حساب او سریع است • خلاصۀ آراء حکماء و علمای تجربی درباره زمان • نسبی بودن زمان در موقف قیامت
مرتب سازی:
معاد شناسی ج8
59چو آب و گل شود یکباره صافى *** رسد از حقّ بدو روح اضافى چو یابد تسویه اجزاى ارکان *** در او گیرد فروغ عالم جان شعاع جان سوى تن وقت تعدیل *** چو خورشید زمین آمد به تمثیل1 اسامى و اعتبارات مختلفه منازل واقعه در صراط
بارى، منازل و مراحل را به اختلاف عبارات و تفاوت اعتبارات تعبیر فرموده و عبور از صراط را بر این اعتبارات منوط دانستهاند:
بعضى صراط را عبارت از نفس دانسته و عبور از آن را به عرفان آن دانستهاند كه و مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّه،2 و یا به تطهیر و نموّ آن كه قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها3 و یا إماته آن كه أمات نفسه و أحیى قلبه.4
و بعضى عبارت از دنیا گرفتهاند و مقصود از دنیا در اینجا ما سِوَى الله است چنانكه فرمود: أخْرِجُوا مِنَ الدُّنْیا قُلُوبَکمْ، مِنْ قَبْلِ أَنْ تَخْرُجَ مِنْهَا أَبْدَانُکمْ5.
و بعضى انّیت و هستى دانند چنانكه گوید:
بَینى وَ بَینِک إنّیى ینازِعُنى *** فَارْفَعْ بِلُطْفِک إنّیى مِنَ الْبَینِ. و بعضى عبور از دو صراط ظاهر و باطن؛ و یا دنیا و آخرت؛ و یا شریعت و طریقت دانند؛ و یا عالم شهادت و غیب؛ و یا عالم خلق و امر دانند.
و بعضى صراط را سه منزله دانستهاند: طبع و مثال و عقل و عبور
- «گلشن راز» ص ٥٥ و ٥٦
- «بحار الانوار» طبع حروفى ج ٢، ص ٣٢
- آيه ٩، از سوره ٩١: الشّمس
- در «نهج البلاغه» خطبه ٢١٨، و از طبع مصر مطبعه عيسى البابى الحلبى با تعليقات شيخ محمّد عبده ج ١، ص ٤٣٩ وارد است که: قَدْ أَحْيَى عَقْلَهُ وَ أَماتَ نَفْسَهُ.
- «نهج البلاغه» خطبه ٢٠١، ج ١، ص ٤١٨