معاد شناسی ج8
کتاب شریف «معاد شناسی» از آثار نفیس علامه آیة‌اللَه حاج سید محمدحسین حسینی طهرانی قدّس‌سرّه می‌باشد. این اثر ارزشمند به قلم خود ایشان، در حقیقت صورت مکتوب و تفصیلی سخنرانی‌های ایشان در موضوع معاد است. در این مباحث، کیفیت سیر انسان در دنیا و عالم غرور، و نحوۀ تبدّل عالم غرور به عالم حقائق، و رسیدنِ انسان به خدا نشان داده میشود. محوریت این ابحاث روی «باطن‌بودنِ آخرت نسبت به دنیا» پایه‌گذاری شده است که با قلمی شیوا و سلیس پرده از حقایق ناشکفتۀ عالم آخرت و معاد برداشته و شیفتگان حریم معبود را به تدبّر در معانی این اثر ذی‌قیمت فرامی‌خواند. در جلد هشتم از این مجموعه پیرامون «حقیقت صراط»، «حقیقت میزان» و «کیفیت حساب در قیامت» سخن به‌میان آمده است. اهم مباحث این مجلّد: • معنای صراط در قیامت • صراط مستقیم واحد است و «سُبُلِ سلام» متعدد • صراط، راهی باطنی از نفس انسان به سوی خداست • اختلاف عبور از صراط به حسب اختلاف درجات انسانیت • مراد از صراط مستقیم در قرآن، امیرالمؤمنین علیه‌السلام است • صراط به سوی دوزخ ویژۀ ستمکاران است • صراط دنیا، نفس امام واجب‌الإطاعه است • کیفیت اسفار اربعه • حقیقت میزانِ اعمال در قیامت • میزان امت‌ها، پیامبران و اوصیای آنها هستند • مخلَصین و منکرین لقاء‌الله میزان ندارند • میزان عمل، امیرالمؤمنین علیه‌السلام است • صفات انسان کامل، همان میزان است • کیفیت حساب در قیامت • علم خدا حضوری و حساب او سریع است • خلاصۀ آراء حکماء و علمای تجربی درباره زمان • نسبی بودن زمان در موقف قیامت
معاد شناسی ج8
127بلكه آن قلم حقیقى است به جهت آنكه حقیقت قلم و روح قلم و تعریف قلم در آن موجود است، بدون آنكه با آن قلم معنوى چیزى باشد كه خارج از معناى قلم بوده باشد.
و همچنین است میزان مثلًا؛ چون آن را در لغت وضع كرده‌اند براى معیارى كه با آن مقادیر را بسنجند؛ و این معناى واحدى است كه حقیقت و روح میزان است؛ و قالبها و صورتهاى مختلفى دارد كه بعضى از آنها جسمانى است و بعضى روحانى.
پس تمام چیزهائى كه با آن اشیاء را مى‌سنجند میزان نامیده میشود؛ مانند ترازوهائى كه دو كفّه دارد و با آن اجرام و سنگینى را اندازه گیرى میكنند؛ و مثل قپان و نحوهان مانند آنچه را با آن اوقات و ارتفاعات ستارگان را مى‌سنجند مثل اسطُرلاب؛ و آنچه را با آن دائره‌ها و قوسها را اندازه میگیرند همچون پرگار؛ و آنچه را كه با آن ستونها و دیوارها را مى‌سنجند، مثل شاغول؛ و مانند آنچه را با آن خطها را اندازه میگیرند مثل خط كش؛ و آنچه را كه با آن شعرها و قافیه‌ها را اندازه گیرى میكنند، مثل علم عَروض؛ و مانند آنچه را كه با آن فلسفه را اندازه میگیرند و صحّت و سقم آن را مى‌سنجند مثل علم منطق؛ و آنچه را كه با آن بعضى از مُدركات را مى‌سنجند مثل حسّ و خیال؛ و آنچه را كه با آن همه این معیارها مى‌سنجند مثل عقل كامل.1
میزان امت‌ها پیامبران و اوصیاء آنها هستند
و نیز فرماید: و بالجمله میزان هر چیز بر حسب خود آن چیز
- تفسير «صافى»، در مقدّمه چهارم از مقدّمات دوازده گانه اى که از نفيس‌ترين مطالب است، و آنها را مرحوم فيض به عنوان مقدّمه بر اين تفسير آورده است. از طبع وزيرى ج ١ ص ١٩