معاد شناسی ج8
کتاب شریف «معاد شناسی» از آثار نفیس علامه آیة‌اللَه حاج سید محمدحسین حسینی طهرانی قدّس‌سرّه می‌باشد. این اثر ارزشمند به قلم خود ایشان، در حقیقت صورت مکتوب و تفصیلی سخنرانی‌های ایشان در موضوع معاد است. در این مباحث، کیفیت سیر انسان در دنیا و عالم غرور، و نحوۀ تبدّل عالم غرور به عالم حقائق، و رسیدنِ انسان به خدا نشان داده می‌شود. محوریت این ابحاث روی «باطن‌بودنِ آخرت نسبت به دنیا» پایه‌گذاری شده است که با قلمی شیوا و سلیس پرده از حقایق ناشکفتۀ عالم آخرت و معاد برداشته و شیفتگان حریم معبود را به تدبّر در معانی این اثر ذی‌قیمت فرامی‌خواند. در جلد هشتم از این مجموعه پیرامون «حقیقت صراط»، «حقیقت میزان» و «کیفیت حساب در قیامت» سخن به‌میان آمده است. اهم مباحث این مجلّد: • معنای صراط در قیامت • صراط مستقیم واحد است و «سُبُلِ سلام» متعدد • صراط، راهی باطنی از نفس انسان به سوی خداست • اختلاف عبور از صراط به حسب اختلاف درجات انسانیت • مراد از صراط مستقیم در قرآن، امیرالمؤمنین علیه‌السلام است • صراط به سوی دوزخ ویژۀ ستمکاران است • صراط دنیا، نفس امام واجب‌الإطاعه است • کیفیت اسفار اربعه • حقیقت میزانِ اعمال در قیامت • میزان امت‌ها، پیامبران و اوصیای آنها هستند • مخلَصین و منکرین لقاء‌الله میزان ندارند • میزان عمل، امیرالمؤمنین علیه‌السلام است • صفات انسان کامل، همان میزان است • کیفیت حساب در قیامت • علم خدا حضوری و حساب او سریع است • خلاصۀ آراء حکماء و علمای تجربی درباره زمان • نسبی بودن زمان در موقف قیامت
معاد شناسی ج8
137از نفس خود و ذهن خود به آن اضافه میكند؛ و در نتیجه از نقطه نظر مقدار، چیزهائى را فهمیده است و چیزهائى را هم كه در خارج نبوده و ذهن تیز او آفریده است، آنها را هم به عنوان موجود خارجى فهمیده و بدان معتقد شده است؛ و این البتّه غلط است؛ و شخصى كه ذهنش ضعیف است و در فهم معانى كند است، و داراى صفت بَلَه است او نیز مطالب را كمتر از واقعیتش ادراك میكند و این نیز غلط است.
و حدّ معتدل بین جُربزه و بَلاهَت، حكمت است كه داراى صفت عدالت است؛ یعنى فهمیدن بطور صحیح و كامل. نه در فهم آن حقیقت، كوتاه بودن و نه زیاده بر آن چیزى را اضافه كردن و جزء آن پنداشتن.
درباره ملكه سخاوت و انفاق و درباره ایثار و فداكارى و درباره عفو و اغماض و درباره یكایك از صفات نفسانیه، میزان عدالت را مى‌آورند و با آن مى‌سنجند.
چون شجاعت افراد شجاع را با آن میزان اندازه گیرى كنند باید در یك كفّه آن معیار عدالت را قرار دهند، و در كفّه دیگر آن شجاعت افراد را و معلوم است كه اگر كاملًا هم وزن باشد، آن شجاعت به حدّ اعلاى خود بوده است، و اگر سبك‌تر باشد و به آن حدّ اعلا نرسیده است، ولى معلوم است اگر بسیار سبك باشد از حدّ عدالت كه شجاعت است دور بوده و به تهوّر و یا جبن گرائیده است.
و چنانچه شجاعت‌هاى مورد قبول در روز قیامت باید علاوه بر جنبه اعتدال از قصد تقرّب برخوردار بوده و از هوى و هوس و امیال