کتاب ذی‌قیمت «رسالةٌ حولَ مسئلةِ رؤیةِ الهلال» اثر نفیس حضرت علامه آیة‌اللَه حاج سید محمدحسین حسینی طهرانی قدّس‌اللَه‌سرّه، مکاتبات و مراسلاتی است به زبان عربی پیرامون «مسئله رؤیت هلال» که بین ایشان و استاد مکرّمشان آیة‌اللَه حاج سید ابوالقاسم خوئی رضوان‌اللَه‌علیه برقرار بوده است. مرحوم آیة‌اللَه خوئی برخلاف مشهور، معتقد به عدم لزوم اشتراک افق در میان شهرها و کشورها بوده و صرف رؤیت در یک قسمت از زمین را برای حکم به دخول ماه جدید در جمیع امکنه، کافی می‌دانستند. مرحوم علامه طهرانی در طیّ مراسلات و مکاتباتی به نقد و رد این نظریۀ استاد، همراه با ادلۀ متقن و شواهد مستدل و قرائن قطعی و مؤیداتی از علم هیئت و نجوم، پرداخته و جمیع مواضع استاد خویش را یک‌به‌یک به مهمیز نقد کشانده و به‌روشنی به ثبوت می رساند که حق با نظر مشهور است که اشتراک آفاق بین شهرها و کشورها برای دخول ماه جدید لازم و ضروری است و حکم به دخول ماه در یک شهر، موجب حکم به دخول آن در بلاد بعیده نخواهد بود و آنها باید طبق افق شهر یا کشور خویش، دخول ماه را مورد توجه قرار داده و طبق همان احکام شرعی خویش را معمول دارند. این کتاب، شامل ابحاث علمی، فقهی و فنّی بوده که به زبان عربی از ناحیۀ طرفین نگاشته شده است که برای اهل علم و فضل و طالبان فقاهت فنی و اجتهادی در شناخت شیوۀ صحیح استنباط و اجتهاد، و کیفیت تجمیع شواهد و قرائن، و چگونگی دلالت ادلّه، الگویی بی‌نظیر می‌باشد.
رسالة حول مسألة رؤية الهلال
127بهذا المذهب.
و خلافهم فی هذا غیر معتبر؛ لأنّ الإجماع سابقٌ لهم.
و جرَوا فی فساد ما ذهبوا إلیه و شذّوا به عن الإجماع مجرى الخوارج فی خلافهم و شذوذهم عن الإجماع السابق لما ذهبوا إلیه فی (عدم رجم الزانی المحصن فإنّهم ذهبوا إلى ذلك بعد انعقاد الإجماع على)1 رجمه2.
(و كما لایؤثّر خلافهم هذا فی صحّة ما انعقد علیه الإجماع)3 مِن رجم هذا الزانی4، لحدوث هذا المذهب و سبق الإجماع له؛ فكذلك لا یؤثّر خلاف من ذلك إلى العدد فیما لم یعقد علیه الإجماع من صحّة العمل على رؤیة الأهلّة؛ لحدوث مذهبهم هذا، و تقدّم الإجماع له.
فإن قیل: لم زعمتم أنّ مذهب أهل العدد حادث؟
قلنا: لا شبهة فیه، لأنّ القائلین بذلك ما ظهر خلافهم و عملهم به إلّا عند الجدوال5 المنسوب إلى عبد الله بن مسعود (و معاویة)6؛ و لا شكّ فی حدوث ما هذا سبیله.
- ما بين الهلالين هو المصحّح من نسخة العالم المحترم: واعظ زاده.
- في نسخة العالم المحترم: واعظزاده ورد مکان رجمه رحمة.
- ما بين الهلالين هو المصحّح من نسخة مکتبة مجلس الشورى بطهران.
- ظاهراً.
- الجدول للقمر عند الفلکيّين حساب سيره في منازله الثمانية و العشرين و تعيين موضعه في أيّ وقت أُريد، فعليه يکون مرادفاً للزيج؛ وفسّره الشهيد الثاني‌عند قول الشهيدالاوّل في اللمعة: و لا عبرة بالجدول: بأنّه‌حساب مخصوصٌ‌مأخوذ من تسيير القمر ومرجعه إلى عدّ شهر تامّاً و شهر ناقصاً في جميع السنة مبتدئاً بالتامّ من المحرّم؛ لعدم ثبوته شرعاً بل ثبوت ما ينافيه و مخالفته مع الشرع للحساب أيضاً لاحتياج تقييده بغير السنة الکبيسة؛ أما فيها فيکون ذوالحجّة تامّاً انتهى. أقول: والسرّ في ذلک أنّ الأزياج مبتنية على الشهور الوسطيّة لا الحقيقيّة ثمّ بضميمية محاسبة التعديلات تصير شهوراً حقيقيّةً فلکيّةً، أمّا الشهور الشرعيّة فالعبرة فيها بنفس الرؤية. هذا ولکنّي لم أجد لفظ الجدوال في واحدٍ من کتب اللغة و النجم و لعلّه مصدر جعليّ على وزن الدِّحراج من مادّة جعليّةٌ هي جَدْوَلَ يجدوِلُ أي عيّن الجدول فعلى هذا يکون خارجاً عن استعمال العرب (منه عفي عنه).
- في نسخة مکتبة مجلس الشورى بطهران.