کتاب ذی‌قیمت «رسالةٌ حولَ مسئلةِ رؤیةِ الهلال» اثر نفیس حضرت علامه آیة‌اللَه حاج سید محمدحسین حسینی طهرانی قدّس‌اللَه‌سرّه، مکاتبات و مراسلاتی است به زبان عربی پیرامون «مسئله رؤیت هلال» که بین ایشان و استاد مکرّمشان آیة‌اللَه حاج سید ابوالقاسم خوئی رضوان‌اللَه‌علیه برقرار بوده است. مرحوم آیة‌اللَه خوئی برخلاف مشهور، معتقد به عدم لزوم اشتراک افق در میان شهرها و کشورها بوده و صرف رؤیت در یک قسمت از زمین را برای حکم به دخول ماه جدید در جمیع امکنه، کافی می‌دانستند. مرحوم علامه طهرانی در طیّ مراسلات و مکاتباتی به نقد و رد این نظریۀ استاد، همراه با ادلۀ متقن و شواهد مستدل و قرائن قطعی و مؤیداتی از علم هیئت و نجوم، پرداخته و جمیع مواضع استاد خویش را یک‌به‌یک به مهمیز نقد کشانده و به‌روشنی به ثبوت می رساند که حق با نظر مشهور است که اشتراک آفاق بین شهرها و کشورها برای دخول ماه جدید لازم و ضروری است و حکم به دخول ماه در یک شهر، موجب حکم به دخول آن در بلاد بعیده نخواهد بود و آنها باید طبق افق شهر یا کشور خویش، دخول ماه را مورد توجه قرار داده و طبق همان احکام شرعی خویش را معمول دارند. این کتاب، شامل ابحاث علمی، فقهی و فنّی بوده که به زبان عربی از ناحیۀ طرفین نگاشته شده است که برای اهل علم و فضل و طالبان فقاهت فنی و اجتهادی در شناخت شیوۀ صحیح استنباط و اجتهاد، و کیفیت تجمیع شواهد و قرائن، و چگونگی دلالت ادلّه، الگویی بی‌نظیر می‌باشد.
رسالة حول مسألة رؤية الهلال
141و بعبارة أُخرى إنّ ما هو لازم فی الحكم بدخول الشهر هو الرُّؤیة الفعلیة إجمالًا، و الرُّؤیة الإمكانیة تفصیلًا لكلّ مكان.
فمن مطاوی هذا البحث تولّد عنوان الاشتراك فی الآفاق، و عنوان عدم الاشتراك، تولّداً طبیعیاً.
و ثانیاً، قد بحثنا بما لا مزید علیه، فی الموسوعة الاولى، من آخرصفحة ٤٣، إلى آخر صفحة ٤٥ فی كیفیة تعیین الضابطة الكلّیة.
فبرهنّا على أنّ الآفاق المشتركة عبارة عن جمیع البلاد الغربیة القریبة العرض بالنسبة إلى مطلع القمر و جمیع البلاد الشرقیة التی كانت مشتركةً فی إمكان الرُّؤیة مع بلدٍ الرُّؤیة، و لو بلحظةٍ، الواقعة فی الطول الجغرافیائی بمسافة اثنتین و ثلاثین دقیقةً زماناً؛ و هی البالغة بأزید من مأة و ستّین فرسخاً.1
و ثالثاً، إنّ رؤیة الهلال فی الآفاق المتحدة لیست موضوعاً واحداً لتكلیفٍ شخصی، حتّى یوجب اختلافها فی الشهور زماناً و مكاناً، الإبهام و الإجمال فی التكلیف.
و ذلك، لأنّ التكالیف العامّة تنقسم على كلّ واحدٍ من آحاد المكلّفین على حسب القضیة الحقیقیة و معلوم أن لا إبهام و لا إجمال فی تكلیف كلّ فردٍ بالنسبة إلى نفسه؛ لأنّه إذا كان الهلال مشاهداً فی أُفقه، أو علم بمشاهدته فی أُفق قریب، یرى نفسه مكلّفاً؛ و إلّا فاستصحاب عدم الرُّؤیة أو استصحاب عدم دخول الشهر الجدید أو بقاء الشهر الماضی، لا یبقی مجالًا للشكّ فی التكلیف الحادث.
- لأنّ محيط کرة الأرض يساوي أربعين ألف کيلومتر، و إذا انقسم المحيط إلى ثلثمأة و ستّين درجةً يکون طول قوس الدرجة الواحدة منها أزيد من مأة وأحد عشر کيلومتراً؛
١١١/ ٣٦٠/ ١١١ ٤٠٠٠٠٠ ثمّ إنّا نعلم بأنّ الأرض تدور حول نفسها مرّةً واحدةً في أربع و عشرين ساعةً ففي ساعةٍ تدور على مقدار خمس عشرة درجةً ١٥/ ٢٤ ٣٦٠، فکلّ درجةٍ منها تُطوى بأربع دقائق ٤/ ١٥ ٦٠؛ فمسافة اثنتين و ثلاثين دقيقةً زماناً تکون طول قوس ثمان درجاتٍ من الأرض ٨/ ٤ ٣٢؛ و يساوي طول هذا القوس من الأرض أزيد من ثمانمأة و ثماني و ثمانين کيلومتراً، الحاصل من ضرب المثال في مأة وأحدى عشرة کيلومتراً ٨٨/ ٨٨٨/ ٨* ١١١/ ١١١، ثمّ إنّا نعلم أنّ مسافة الفرسخ تبلغ خمس کيلومترات و نصف کيلومتر؛ فهذه المسأفة تزيد على مأة و ستّين فرسخاً ٦/ ١٦١/ ٥/ ٥ ٨٨٨/ ٨٨٨ هذا و لکنّا ذکرنا سابقاً أنّ هذا المقدار يفيد على بناء کفاية الهلال فوق الافق، لا على الرّؤية الفعلية.
- لأنّ محيط کرة الأرض يساوي أربعين ألف کيلومتر، و إذا انقسم المحيط إلى ثلثمأة و ستّين درجةً يکون طول قوس الدرجة الواحدة منها أزيد من مأة وأحد عشر کيلومتراً؛