کتاب ذی‌قیمت «رسالةٌ حولَ مسئلةِ رؤیةِ الهلال» اثر نفیس حضرت علامه آیة‌اللَه حاج سید محمدحسین حسینی طهرانی قدّس‌اللَه‌سرّه، مکاتبات و مراسلاتی است به زبان عربی پیرامون «مسئله رؤیت هلال» که بین ایشان و استاد مکرّمشان آیة‌اللَه حاج سید ابوالقاسم خوئی رضوان‌اللَه‌علیه برقرار بوده است. مرحوم آیة‌اللَه خوئی برخلاف مشهور، معتقد به عدم لزوم اشتراک افق در میان شهرها و کشورها بوده و صرف رؤیت در یک قسمت از زمین را برای حکم به دخول ماه جدید در جمیع امکنه، کافی می‌دانستند. مرحوم علامه طهرانی در طیّ مراسلات و مکاتباتی به نقد و رد این نظریۀ استاد، همراه با ادلۀ متقن و شواهد مستدل و قرائن قطعی و مؤیداتی از علم هیئت و نجوم، پرداخته و جمیع مواضع استاد خویش را یک‌به‌یک به مهمیز نقد کشانده و به‌روشنی به ثبوت می رساند که حق با نظر مشهور است که اشتراک آفاق بین شهرها و کشورها برای دخول ماه جدید لازم و ضروری است و حکم به دخول ماه در یک شهر، موجب حکم به دخول آن در بلاد بعیده نخواهد بود و آنها باید طبق افق شهر یا کشور خویش، دخول ماه را مورد توجه قرار داده و طبق همان احکام شرعی خویش را معمول دارند. این کتاب، شامل ابحاث علمی، فقهی و فنّی بوده که به زبان عربی از ناحیۀ طرفین نگاشته شده است که برای اهل علم و فضل و طالبان فقاهت فنی و اجتهادی در شناخت شیوۀ صحیح استنباط و اجتهاد، و کیفیت تجمیع شواهد و قرائن، و چگونگی دلالت ادلّه، الگویی بی‌نظیر می‌باشد.
رسالة حول مسألة رؤية الهلال
18یطول ما یقرب ساعتین1؛ فإذن یخرج القمر عن تحت الشعاع بعد ستّ عشرة ساعةً تقریباً.2
إعلم أنّ حالّتی المحاق و تحت الشعاع جمیعاً تطولان ثمان و أربعین ساعةً تقریباً3؛ لأنّ القمر یدخل تحت شعاع الشّمس قبل المقارنة باثنتی عشرة درجةً فی المقارنة و یخرج عن تحت الشعاع بعد اثنتی عشرة درجةً من المقارنة فالمجموع أربع و عشرون درجةً المساوی لسیر القمر فی المدار زماناً لثمان و أربعین ساعةً.
بعضهم یسمّى المحاق و تحت الشعاع باسمٍ واحدٍ و عبّر عنهما بالمحاق أو تحت الشعاع؛ و لا مشاحّة فی التعبیر.
المقدّمة التاسعة
التّاسعة: أنّ حركة الأرض حول الشّمس لم تكن على كیفیة واحدةٍ بحیث تنطبق دائرة معدّل النهار على دائرة منطقة البروج دائماً؛ بل تختلف نسبة المعدّل إلى المنطقة فی كلّ یوم من الأیام.
ففی أوّل الحمَل الذی هو أوّل نقطة الاعتدال الربیعی، تنطبق الدائرتان؛ و یكون الیوم و اللّیلة فی جمیع نقاط الأرض متساویین.
ثمّ تمیل دائرة معدّل عن المنطقة إلى طرف الشمال4 شیئاً فشیئاً، میلًا دائماً مستمرّاً، ثلاثة أشهر إلى آخر الجوزاء و أوّل السَّرَطان.
و فی جمیع هذه المدّة تختلف نسبة الأیام إلى لیالیها فی جمیع نقاط الأرض إلّا
- أى ساعةً و ٤٩ دقيقةً و بِضع عشرة ثانيةً م.
- و ١٤ ساعةً و ٣٤ دقيقةً و بضع عشرة ثانيةً تحقيقاً م.
- و ٤٣ ساعةً و ٤٢ دقيقةً و بضعاً و خمسين ثانيةً تحقيقاً م.
- التعبير إلى طرف الشمال على مبنى القدماء و ما هو المشاهد بالحسّ و المتعارف في التعبير من حرکة الشّمس حول الأرض و أمّا بالنسبة إلى الواقع و هو حرکة الأرض حول الشّمس فتمايل المعدّل عن المنطقة إلى طرف الجنوب يقرب الصيف و تصير الأيّام في النواحي الشماليّة أطول من الليالي و أوّل السرطان الذي هو اوّل نقطة الإنقلاب الصيفي في النواحي الشماليّة يکون آخر ميل المعدّل عن المنطقة جنوبيّاً. (منه عفي عنه)