امام شناسی ج5

متوهّم و محدود است، و آن معبود حقیقى و مقصود اصلى نیست، آن غیر مقصود است.

 البتّه این‌گونه عبادت باید به هیچ وجه مورد قبول حقّ تعالى واقع نشود، و لیکن از فضل و رحمت، حقّ آن را پذیرفته است.

 ﴿وَ لَوْ لا فَضْلُ اللهِ عَلَيْكُمْ وَ رَحْمَتُهُ ما زَكى‌ مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَدًا﴾¹.

 «و اگر فضل و رحمت واسعه و زائده خداوند بر شما نبود هیچگاه یک نفر از شما پاک و پاکیزه نمى‌شد».

عارفان حق، ذات خداوند را عبادت مى‌کنند

 و امّا عارفان به خدا و مقرّبان حریم مقدّس او هیچگاه خدا را با مفهوم فکرى و صورت تخیّلى ذهنى عبادت نمى‌کنند، و هیچگاه مطابق خارجى همان مفهوم را نمى‌پرستند، بلکه عبادت آنان به ذات حقیقى و واقعى پروردگارشان جلّت عظمته تعلّق مى‌گیرد، و حضورا و شهودا خدا را مى‌خوانند، ﴿سُبْحانَ اللهِ عَمَّا يَصِفُونَ إِلَّا عِبادَ اللهِ الْمُخْلَصِينَ﴾‌². و راه وصول به این مطلب، تمکّن ذکر خداست در دل.

 ﴿فَاذْكُرُوا اللهَ كَذِكْرِكُمْ آباءَكُمْ أَوْ أَشَدَّ ذِكْرًا﴾³.

 «خداوند را یاد کنید، همچنان که پدران خود را یاد مى‌کنید! بلکه از یاد پدران خود نیز خداوند را بیشتر یاد کنید».

 و این شهود و عرفان، داراى درجات و مراتب مختلفى است، و به هر درجه از آن متحقّق گردد، به همان قدر معرفت حاصل مى‌شود، مرتبه اوّل مشاهده توحید افعالى، و فناء در آن است، و مرتبه دوّم مشاهده توحید اسمى، و فناء در آن، و مرتبه سوّم مشاهده توحید ذاتى، و فناء در ذات اقدس حقّ تعالى است.

 و کمال براى کسى صورت مى‌پذیرد، که مراتب سه گانه فناء درباره او تحقّق پیدا کرده باشد، و به عبارت دیگر در فعل و اسم و ذات حقّ، فانى شده باشد، و انسان در سیر خود به سوى حقّ تعالى باید از این سه مرحله عبور کند تا به مقام توحید مطلق نائل گردد.