عنوان بصری ج۳
جلد سوم از مجموعۀ «عنوان بصری» حاصل مجالس حضرت آیتاللَه حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی قدّس‌اللَه‌سرّه در «شرح حدیث عنوان بصری» می‌باشد که طی سالیانی متمادی برای رفقا و شاگردان سلوکی و پویندگان مکتبِ عرفان و توحید ایراد فرموده‌اند، که همراه با ویرایش به زیور طبع آراسته شده است. تبیین ظرائف ژرفِ تربیتی و سلوکی با بیانی روان و شیوا، همراه با ذکر مصادیق، امثله و حکایات متنوّع از شاخصه‌های این کتاب شریف بوده که در نوع خود بی‌نظیر می‌باشد. مجلد سوم از این مجموعه، در موضوع «حقیقت علم» و تبیینِ «ملاک علم حقیقی» و «موانع حصول علم و معرفت» به ساحت علم و فضیلت تقدیم می‌گردد. اهم مطالب مندرج در این مجلد: • ضرورت حرکت بر طبق مبانی علمی و یقینی در تمامی مراحل سلوک • حرکت بر مبنای نورِ علم، اولین توصیه امام صادق علیه‌السلام به «عنوان بصری» • عدم امکان اشتباه و ندامت در صورت وجود نورِ علم • حقیقت علم حصولی و حضوری • حرمت فتوای بدون علم حضوری، در کلام امام صادق علیه‌السلام • حکایتی از نور باطنی مرحوم علامه طهرانی در شناخت محمدتقی شریعتی • حکایتی از علم حضوری مرحوم علامه طهرانی در شناخت ابوالحسن بنی‌صدر • کیفیت غلبۀ قوای وهمی بر مبانی علمی • عدم حجیّت خواب و مکاشفه در سلوک و استنباط احکام شرعی • عدم حجیّت خبر واحد در مبانی اعتقادی • هلاکت بشریت با علوم تجربی، بدون ربط با خداوند • راهکار عملی بزرگان در تعاملِ علمی با دیگران • عمر طولانی امام زمان علیه‌السلام بر اساس علم است نه اعجاز • تأثیر مراقبه در کیفیت نزول اسم علیم پروردگار
عنوان بصری ج۳
121در تطبیق افراد و عدم توجه کافی، فرد دچار خطا و اشتباه شود؛ لذا در حقیقت این دو قسم از مدرکات هستند و از باب تشبیه به آنها علم گفته می‌شود.
تعریف و توضیح علم حضوری
دوم: علم حضوری؛ این علم عبارت است از حضور یک واقعیت و پدیده در نفس انسان، به‌نحوی‌که آن را در وجود خود ـ و نه در خارج ـ احساس کند. در چنین علمی اشتباه وجود ندارد؛ مثلاً دانش‌آموزی که در کلاس درس است، وجود خود را احساس می‌کند و در این حس شکی ندارد؛ حال اگر هزار نفر هم به او بگویند تو خیال می‌کنی که در این کلاس حضور داری، در او تأثیری ندارد.
کیفیت تغییر علم حصولی به علم حضوری
البته ممکن است فردی در اثر اختلالات روانی و بیماری هیستیری،1 قضیه‌ای را با تکرار مداوم باور نماید. مثنوی در این باب داستان ملاّیی را مطرح می‌کند که هرروز به مکتب می‌رفت و روزی شاگردانش برای فرار از درس با یکدیگر تبانی کرده و هرکدام که وارد کلاس شدند، آن‌قدر از مریضی و تب و قرمزی صورت استاد گفتند که او کم‌کم مریض شد.2
به عبارت دیگر ممکن است علم حصولی نسبت به یک قضیۀ خارجی کم‌کم دچار دگرگونی و دگردیسی شود و در وجود شخص پدیده‌ای را به‌وجود آورد که نام آن علم حضوری است.3 من‌باب‌مثال اگر به شخصی بگویند که فردی در فلان
- لغت‌نامۀ دهخدا، مادۀ «هیستری»:
«هیستری: مرض عصبی مشخص یا اختلالات دائمی روحی که گاهی با فلج قسمتی از اعضاء همراه است. مبتلایان به این مرض دچار اختلال حواس و گرفتار اوهام (غالباً افکار و اوهام مربوط به غریزۀ جنسی) می‌باشند و غالباً در موقع حمله، مریض قیافۀ اشخاص غشی را دارد.» - مثنوی معنوی، دفتر سوم, ذیل عنوانِ «مثال رنجور شدن آدمی به وهم تعظیم خلق و رغبت مشتریان به وی و حکایت معلم» ص ٢٤٠ ـ ٢٤٢.
- البته چگونگی برگشت علم حصولی به علم حضوری، یک قضیۀ فنی فلسفی است که باید در جای خود مطرح شود.*
* افق وحی، ص ١٠٣:
«ناگفته نماند که در علم حصولی پس از اطلاع نفس از ماهیت معلوم ـ که همان صورت معلوم بالذات است ـ به‌واسطۀ اتحاد نفس با آن صورت، کیفیت علم از حصولی به حضوری تغییر می‌یابد؛ و همان احاطه و سیطره‌ای را که نفس نسبت به ذات خود دارا بوده است، نسبت به صور و مفاهیم وارده نیز دارا خواهد بود. صوَر و معانی وارده بر نفس ـ چه از خارج باشد، یا مخلوق ذهنیات و صفات و غرائز نفس باشد ـ به‌نحوی با خود نفس اتحاد و وحدت پیدا می‌کند که همه یک وجود واحد را به‌وجود می‌آورند؛ وجودی که با وجود قبل از این اتحاد به‌طورکلی متفاوت و متخالف خواهد بود، و آن حقیقت متشکله از صور و معانی، همان حقیقت ذاتیۀ انسان یا غیر انسان را تشکیل خواهند داد و نفس به‌واسطۀ تجرد ذاتی خود به‌صورت آن صور و معانی در خواهد آمد.»
- لغت‌نامۀ دهخدا، مادۀ «هیستری»: