بیان ونقد نظر شیخ اشراق در اعتباریت وجود

تفاوت میان اقسام وجود

[حالاکه گفتیم:] الموجودُ هو الوجود، بنابراین وجود ممکن با واجب چه فرقی دارد؟! «الواجبُ هو الوجودُ و الموجودُ هو الوجود» پس در اینجا هیچ تفاوتی بین ممکنات و واجب محقّق نیست.

تفاوت موجود بالذات و بالعرض

قلنا: معنیٰ وجودِ الواجب بنفسِه

«[می گوییم:] اینکه می‌گوییم وجود واجبٌ بنفسه یعنی وجود بنفسه واجب است»

أنّه مقتضیٰ ذاتِه

«یعنی وجود مقتضای ذات واجب است»

من غیر احتیاجٍ إلی فاعلٍ و قابلٍ.¹

«بدون اینکه احتیاج به فاعل یا قابل داشته باشد»

یعنی بدون احتیاج به فاعل و قابل، خود وجود مقتضای ذاتش است. یعنی در غیر نه! وجود افاضه می‌شود. افاضه شدن با مقتضای ذات بودن دوتا است. وجود زید مقتضای ذاتش نیست، چون ممکن است که زید هزار سال دیگر هم به‌دنیا نیاید. چه کسی گفته است: به‌محض اینکه شما ذات زید را تصوّر می‌کنید وجودش در خارج موجود می‌شود؟! چنین چیزی نیست! مانند اینکه [من‌باب‌مثال] زوجیّت مقتضای ذات اثنین است، آیا ممکن است که شما اربعه را تصوّر کنید ولی زوجیّت را از آن منفک کنید و بگویید: من اربعه را تصوّر می‌کنم و زوجیّت را هم فردا بر آن حمل می‌کنم؟! نه‌خیر، به‌محض تصوّر اربعه، زوجیّت نیز با آن تصوّر خواهد شد؛ چه بخواهید و چه نخواهید. یا به‌محض تصوّر ثلاث، فردیّت [نیز] از آن انتزاع خواهد شد [چرا که فردیّت] مقتضای ذات آن بوده، و منفک و جدای از ذات نمی‌شود. امروز یک نفر را تصوّر کنیم و فردا [اگر] دلمان خواست زوجیّت را بر او حمل کنیم [و اگر] دلمان نخواست حمل نکنیم. اینها همه مربوط به مسائل اعتباری است. اما در مسائل واقعی به محض اینکه اربعه تصوّر شد، اثنین تصوّر شد، هر دو باهم دیگر هستند ولی نه شما می‌توانید به‌عنوان مثال، یکی را همراه با خودتان بکنید و بشوید دو نفر، و تا سال دیگر به آن دست نزنید این مسائل دل‌بخواهی است [مثلا بگویید] ما فعلاً ازدواج می‌کنیم ولی تا یک سال فقط به یکدیگر نگاه می‌کنیم و کاری به‌هم نداریم. این [مسائل اعتباری] فرق می‌کند با زوجیّت برای اربعه و امثال‌ذلک [که قبلا گفتیم، کاملاً]. خلاصه این مسائل به مسائل اختیاری فرق می‌کند.