بیان ونقد نظر شیخ اشراق در اعتباریت وجود

9

فلم یکن حملُه علی الوجودِ و غیِره بمعنیٰ واحدٍ
«پس حمل این وجود بر وجود و غیرش به معنای واحد نیست»
چرا ما این وجود را هم بر وجود حمل می‌کنیم و هم بر غیروجود که ماهیّات‌اند. پس این حمل به‌معنای واحد است.
إذ مفهومُه فی الأشیاءِ أنّه شیءٌ له الوجود
«زیرا مفهوم وجود [برخلاف دیگر امور] است که در اشیا اگر به حساب ماهیّات نگاه بکنیم، [می‌بینیم که] شیء له الوجود است»
و فی نفسِ الوجودِ أنّه هو الوجودُ
«ولی در خود اگر بخواهیم نگاه بکنیم، همان وجود است»
و نحن لا نطلق علی الجمیعِ إلا بمعنیٰ واحدٍ
«درحالتی‌که ما وجود را به یک معنا بر همه اطلاق می‌کنیم و به همه به یک معنا می‌گوییم: موجودٌ.»
و إذ ذاک فلابدّ من أخذِ کونِ الوجودِ موجودًا کما فی سائرِ الأشیاءِ و هو أنّه شیءٌ له الوجود
«چون ما در اشیاء هم می‌گوییم: ذاتٌ ثبت له الوجود، بنابراین معنای موجود باید این‌طور باشد: ذاتٌ ثبت له الوجود. پس ما باید این را اخذ کنیم که وجود موجود است همان‌طوری‌که در سایر اشیاء هم می‌گوییم: شیئی است که برای آن شیء وجود هست.»
و یلزم منه أن یکونَ للوجودِ وجودٌ إلی غیرِ النهایةِ و عادَ الکلامُ جذعًا.¹
«و باز از این مسئله لازم می‌آید که برای وجود یک وجود دیگری باشد الی غیرِ النهایه»
یعنی ذاتٌ ثبت له الوجود. آیا حمل آن ذات بر وجود، خودش موجود است یا نه؟ می‌گوید: وجود دارد. پس آن هم موجود است. بنابراین ارتباط بین ذات و وجود، انسان را به بی‌نهایت می‌کشاند و عادَ الکلامُ جذعًا.
لأنّا نقول: هذا الاختلافُ بینِ الأشیاءِ و بین الوجودِ لیس فی مفهومِ الموجود
«[در پاسخ به اشکال مذکور] می‌گوییم: این اختلافی که بین اشیاء و بین وجود است، در مفهوم موجود نیست»
بل المفهومُ واحدٌ عندهم فی الجمیعِ
«بلکه مفهوم نزد أنّها در همۀ موجودات یکی است»
چه در وجود واجبی و چه در وجود ممکنات.
سواءٌ طابقَ إطلاقُهم عرفَ اللغویین أم لا
1. مجموعه مصنّفات شیخ اشراق، ج 2، حکمة الإشراق، ص 65.