
تبیین حصص مختلفۀ وجود
تقریر کلام میرسیّد شریف و محقق دوانی
در این درس به بررسی دیدگاه میرسید شریف در باب تحلیل معنای «مشتقات» فلسفی و نقد وارد بر آن پرداخته میشود. حضرت آیةالله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی قدّس الله سرّه در جلسه سیودوم از سلسله دروس خارج اسفار. شریف به مشکلاتی در تعریف رایج مشتقات مانند اینکه اگر «شیء» عام در معنای «ناطق» اخذ شود، عرض عام مقوّم فصل میشود اشاره کرده و ظاهراً معتقد است که «ناطق» به معنای «نطق لابشرط» است. ملاصدرا ضمن طرح دیدگاه سید شریف به عنوان مؤید، به تحلیل و نقد لوازم آن میپردازد؛ از جمله اشکالِ تبدیل شدن قضایای ممکنه به ضروریّه و ناکافی بودن راه حل «نطق لابشرط». استاد سپس استدلال میکند که «ناطق» ذاتاً بر دارنده صفت دلالت دارد و با فهم درست حمل و معنای لغوی، مشکلات اولیه قابل حل هستند و نیازی به راه حل مورد اشاره سید شریف نیست.
تبیین حصص مختلفۀ وجود
126. ذات: حقیقت و چیستی یک چیز؛ گاهی به معنای ماهیّت خاص و گاهی به معنای خودِ موضوعِ حاملِ صفت.
7. ناطق: به عنوان مثال اصلی برای مشتقّات به کار رفته. بحث اصلی بر سر معنای آن است: آیا «ذاتی که نطق برایش ثابت است» است یا خودِ «نطق» به نحو لابشرط؟
8. نطق: معنای مصدری و خودِ قوه تفکر و گویایی. استدلال میشود که این «نطق» فصل حقیقی انسان است، نه «ناطق».
9. قضیه ضروریّه: قضیهای که محمول آن به ضرورت برای موضوع ثابت است و قابل انفکاک نیست.
10. قضیه ممکنه خاصه: قضیهای که نسبت محمول به موضوع نه ضروری است و نه ممتنع؛ هم ثبوتش ممکن است و هم سلبش.
11. مشتقّات: کلماتی که از یک ریشه گرفته میشوند و معمولاً بر ذاتی دلالت میکنند که متصف به آن معنای مصدری است (مانند اسم فاعل، اسم مفعول).
12. لابشرط: لحاظ کردن یک مفهوم به صورت مطلق و بدون در نظر گرفتن قیود و شرایط همراه آن.
13. معنای مصدری / معنای حدثی: خودِ معنای فعل یا حالت بدون در نظر گرفتن فاعل یا متعلَق آن (مانند: نوشتن، خندیدن).
14. عرض: صفتی که قائم به یک موضوع است و وجود مستقلی از آن ندارد (مانند: سفیدی).
15. عرَضی: موضوعی که متصف به یک عرض شده است (مانند: جسم سفید).
