تبیین تشخّص ذاتی وجود

حالاکه غیر از نفس وجود چیزی در ظهور مراتب دخالت ندارد پس در این صور هم چیزی غیر از وجود دخالت ندارد. غیر از وجود چه چیزی این کتاب را به‌صورت این کتاب درآورده، زید را به‌صورت زید درآورده، لحم را به‌صورت لحم درآورده و عظم را به‌صورت عظم درآورده است؟!غیر از وجود چیست؟ اگر شما می‌گویید: مفیضُ الماهیّات است، می‌گوییم: پس آن هم مفیض المراتب است، یعنی در هر مرتبه‌ای یک تشخّص و تخصّص پیدا می‌شود.

تحقق همه امور به واسطۀ ‌وجود

تمام آنچه در عالم تحقق پیدا می‌کند، از شئون ذاتیّۀ وجود هستند؛ منتها لازمۀ وجود این است که خود را به صور و حقایق مختلفی دربیاورد.این لازمۀ وجود است و از جایی هم نیاورده حالاکه [به این صور] درآورده، عقل اینها را کنار هم قرار می‌دهد؛ یعنی جنس، تفریق، مفارقات، امکانیّات، تعیّنات، ماهیّات و غیرماهیّات را از هم تمییز می‌دهد، نسبت به بعضی می‌گوید که اینها اختلاف رتبی دارند و اختلاف ماهوی ندارند، نسبت به بعض دیگر می‌گوید که اینها اختلاف ماهوی دارند و اختلاف رتبی ندارند، نسبت به بعض دیگر هم می‌گوید که اینها هم اختلاف رتبی دارند و هم اختلاف ماهوی دارند. خلاصه همه را با هم دسته‌بندی می‌کند.

تلمیذ: مسئلۀ شئون ذاتی مقامی مافوق شئون دیگر است. اگرچه همان شئون ذاتی با تغیّر ذاتی خودش در مرتبۀ نازلۀ مادون می‌شود و در نتیجه می‌گوییم: این خصوصیّات قبل از تنزلش آبی است اما بعد از تنزل دیگر آبی نیست.

استاد: ببینید ما می‌خواهیم بگوییم که آیا غیر از این وجود در هر مرتبۀ از تعیّن نقش داشته است یا نه؟!

تلمیذ: وجود نقش نداشته است، منتها وجودی که در آن لحاظ ذاتی می‌شود غیر از وجودی است که در آن لحاظ ذاتی نمی‌شود؛ یعنی انسانی را که بما هو هو لحاظ می‌کنیم، غیر از انسانی است که بما هو صفات لحاظ می‌کنیم و غیر از انسانی است که بما هو افعال لحاظ می‌کنیم و غیر از انسانی است که بما هو خصوصیّة جسمیّه لحاظ می‌کنیم.