تبیین تشخّص ذاتی وجود

استاد: در فرق بین خصوصیّات و بروزات وجود کسی شک ندارد، اما صحبت در این است که آنچه موجب بروز و ظهور آثار شده است، آیا غیر از نفْس وجود و شئون ذاتیّۀ وجود، چیز دیگری دخیل بوده یا دخیل نبوده است؟ می‌گوییم: در هر مرتبه، وجود است؛ در مرتبۀ الله، نفس الوجود حاکم است، در مرتبۀ پایین‌تر نیز نفس الوجود حاکم است و همین‌طور پایین‌تر تا مراتب کذا نیز نفس الوجود حاکم است و هیچ چیزی غیر از حیطۀ وجود در آنجا دخالت ندارد. این را شئون ذاتی وجود می‌گوییم.

یعنی شأن ذاتی وجود این است که آنچه لازمۀ ذات آن است، از غیر به آن افاضه نشده باشد؛ [من‌باب‌مثال] میعان ماء از غیر به آن افاضه نشده است بلکه خودش دارد، اما ملاستِ سریر از غیر به او افاضه شده است، یعنی تا نجار نباشد و سمباده نکشد این سریر ملاست پیدا نمی‌کند. یا نقشی که این منبر دارد، از شئون ذاتیّۀ خشب نیست چون خشب ممکن است که به‌شکل سریر یا کمد یا صندلی یا کرسی یا منبر درآید، این را شئون ذاتی نمی‌گوییم. اما صلابت یا قابلیّت این شجر و خشب برای تصورّ به صور متعدده، از شئون ذاتی آن است. اینکه الآن این خشب می‌تواند به شکل کرسی دربیاید آیا کسی آن را به او افاضه کرده است؟! نه‌خیر، خودش می‌تواند. الآن شما می‌توانید این خشب را به شکل یک تخته دربیاورید؛ در اینکه به این شکل درمی‌آید نیاز به افاضۀ مفیض و فاعل و علت فاعلی دارد اما در اینکه الآن استعداد به‌صورت مختلف درآمدن را دارد [دیگر افاضه غیر نیست]. چرا شیشه این استعداد را ندارد؟ اگر شیشه را بگردانیم می‌شکند، پس شأن ذاتی‌اش این نیست که به صورت‌های مختلف درآید، یعنی این شیشۀ صاف، گِرد بشود می‌شکند. اما شما می‌توانید خشب را ببُرید و به‌شکل مستطیل دربیاورید و می‌توانید روی آن حکّاکی کنید و با تراش و خرّاطی به‌شکل یک استوانه یا به‌شکل یک مکعب دربیاورید یا می‌توانید آن را نازک کنید و پشتی و منبر بسازید. ما اسم این قابلیّت به صور مختلفه درآمدن را، شأن ذاتی می‌گذاریم.