تبیین تشخّص ذاتی وجود

تلمیذ: پس ظلمت نیست؟

استاد: نه‌خیر، عالم، عالم عدم ادراک است.

تلمیذ: پس فقط اشتراک لفظی است؟

استاد: بله، عالم ظلمت است، نه‌اینکه عالم تاریکی و کدورت است، بلکه عالمی است که در آنجا اصلاً ظهور و بروزی نیست.

تلمیذ: آیا این ابهام برای وجود، یک نحوۀ تشخّص است؟

استاد: اصلاً تشخّص واقعی همین است! علةالعلل همین است و مبدأ همین است و غیب الغیوب هم همین است و تمام بروزات و ظهورات از اینجا نشأت می‌گیرد و تشخّص واقعی مربوط به اینجا است! لذا این تشخّص واحدی را که عرفا می‌گویند، همان تشخّصی است که به همین حقیقت غیب الغیوبی برمی‌گردد، و تمام تشخّصات، فانی در این تشخّصات هستند. پس در کلِّ عالم وجود، یک تشخّص بیشتر نیست.

تلمیذ: آیا این حقیقت عماء و ابهام وجود کاری به کثرات ندارد؟ یعنی آیا جدای از آن است یا همراه با او است؟

استاد: همراه آن است؛ یعنی وقتی که این مراتب را به‌صورت تودرتو بنگریم، آن مرتبۀ داخلی، عالم عماء است. و «الآن کما کان» هم یعنی همین.

تلمیذ: پس چرا عماء ربّانی می‌گویند؟! مگر آنجا ظهوری هم هست؟!

استاد: بله، آن دیگر عماء ربّانی است. چون می‌خواهد بعدش را شرح بدهد. اشاره به کثرت هم دارد و هر دو جهتش را می‌خواهد نگاه کند.

اللَهمّ صلّ علی محمد و آل‌محمد