
علّت نداشتن ذات وجود بما هو وجود (1)
تبیین فلسفی مشیّت و ارادۀ الهی
در این درس به دو موضوع مهم پرداخته میشود: اوّل اینکه خودِ وجود، در تحقق نیازی به علّت یا دلیل بیرونی ندارد. دوّم: افعال خداوند چگونه محقق میشود؟ حضرت آیةالله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی قدّس الله سرّه در جلسه چهلویکم از سلسله دروس خارج اسفار، ضمن اشاره به غایتمندی فعل و ارادۀ پروردگار به تبیین مصالح و مفاسد افعال الهی و ملاک در تشریع احکام میپردازند. استاد تأکید میکنند که تشریع، ریشه در واقعیّتهای جهان و فطرت انسان یعنی تکوین دارند و هدف آن، رشد و کمال انسان است؛ اگرچه ممکن است ملاک همۀ احکام را نفهمیم. به اعتقاد مرحوم استاد همه چیز از خود وجود گرفته تا افعال خداوند و احکام دینی از یک حقیقت اصلّی سرچشمه میگیرند که خود این حقیقت اصلّی، بینیاز از علّت است.
علّت نداشتن ذات وجود بما هو وجود (1)
18لذا امام علیهالسلام هم در کتابها و دفترهایش نگاه میکنند ببینید از پیغمبر جفر و جامعه و غیر از این رسیده است یا خیر؟ و این مطلب را جدی میگویم که اینها به این قائل هستند و شوخی نمیخواهم بکنم.
من با یکی از اینگونه افراد، صحبت میکردم از همین نجف رفتهها و مجتهدها، همین را میگفت: ائمه علیه السلام یک صندوقی داشتند و در این صندوق پر از روایات و علوم بود، به او گفتم شاید چند برابر تهذیب و کافی و من لا یحضر بوده است؟ و او هم جدی میگفت. و خلاصه چون خداوند هم به آنان عنایت خاص داشت لذا اینها [حضرات] از روز قبل متوجه میشدند و [یک] جوری نگاه میکردند و مثلًا فردا که أبان از ایشان میخواهد مسئلهای را بپرسد، حضور ذهن داشته باشند که فردا أبان میآید و [سؤال میکند]. ببینید کار به کجا رسیده است!
یا اینکه فرض کنید در خوابی یا چیزدیگری خداوند به آنان الهام میکرد. خیلی از علما که میخواستند به امام، مقام بدهند میگفتند در خواب و یا در امر دیگری، خدا به آنان الهام میکند!
امّا پیغمبر صل الله علیه و آله و سلّم ابداً چیزی نمیدانست وقتی جبرئیل امین میآمد مسائل و مطالب را میگفت. دلیلش هم این آیه قرآن است که میفرماید: ﴿وَلَا تَقُولَنَّ لِشَاْيۡءٍ إِنِّي فَاعِلٞ ذَٰلِكَ غَدًا * إِلَّآ أَن يَشَآءَ ٱللَهُ﴾،1 تا اینکه سه روز وحی میآید. و بعداً چهل روز وحی قطع شد، این آیه، دلیل بر این است که انبیاء و ائمه علیهم السلام مثل بقیه افراد بودند و هیچ فرقی با افراد دیگر نداشتند.- از جهل، به خداوند پناه میبریم.
اللهمّ صلّ علی محمد و آل محمد
- سوره کهف(18) آیه 23 و 24. مهرتابان، ص 391:
«البتّه چون بخواهی کاری را فردا انجام دهی نگو: من فردا انجام میدهم؛ در هیچ حالی از حالات و هیچ زمانی از زمانها * مگر درحالیکه یا در زمانی که گفتارت همراه و مُلابس گفتار دیگرت باشد که: اگر خدا بخواهد و اراده کند.»
- سوره کهف(18) آیه 23 و 24. مهرتابان، ص 391:
