تبیین وحدت وجود و موجود

تلمیذ: خارج جنبه‌های صوری دارد.

استاد: خارج اسمش موجود است دیگر؟

تلمیذ: بله.

استاد: بسیار خوب، پس این موجودات متعددند و متکثّر هستند و این حقیقت واحد در صور مختلفه و متکثّره ظهور پیدا کرده است. نمی‌توانید بگویید که موجود نیست!

تلمیذ: مثالی که شما فرمودید خمیره‌اش یکی است.

استاد: خمیره را قبول داریم، این برای وحدت وجود است. حالا آمدیم سراغ صورتش؛ بالأخره آیا این صورت یکی است یا ده تا است؟ نمی‌تواند بگوید که یکی است! چون دارد می‌بیند که این زرد است، این سفید است، این سیاه است، این را که نمی‌تواند انکار بکند!

تلمیذ: این موجود نشد، وجود شد.

استاد: نه، صورت، موجود است و موجود هم متعدد می‌شود. حقیقت، واحد است. این همان طریقی است که مرحوم آخوند می‌گوید. یک‌وقت ما این‌گونه معنا می‌کنیم که آنها می‌گویند: آنچه در خارج هست فقط خواب و خیال است و اصلاً واقعیّت ندارد، یعنی شما خیال می‌کنی که شیرینی است و ترشی است، خیال می‌کنی ترشی است و شوری است، خیال می‌کنی که شوری است و تلخی است! اصلاً ما تلخی و شوری و شیرینی نداریم! اصلاً آجر و هویج و چغندر نداریم! اصلاً ماست و دوغ و کره نداریم! اصلاً آسمان و زمین و... نداریم! هیچ چیزی نداریم! آنچه در خارج هست فقط خواب و خیال است! پس بنابراین، شما به‌جای شلغم، چُدن بخور!

تلمیذ: اینها به‌لحاظ ارتباط با وحدت وجود می‌گویند.

استاد: آن وحدت وجود به‌حال خودش، آن را قبول داریم.

تلمیذ: اینکه خیال است برای این است که مایه‌اش یکی است. 

استاد: پس شما ما را تأیید می‌کنید. آنهایی که آمده‌اند و ردّ کرده‌اند مثل مرحوم مطهّری که می‌گوید: اینها شبیه دیوانگی و بنگ و... است!¹ کلام ایشان جای تأمّل دارد! و الاّ کسی که این حرف را می‌زند قائل نیست که اینها در عالم توهّمات هستند! بالأخره آنها که چای را با قره‌قروت نمی‌خورند، بلکه با حبّه قند و پولکی می‌خورند! اینکه دهانش شیرین می‌شود، آیا احساس شیرینی می‌کند یا می‌گوید خواب و خیال است؟! اگر خواب و خیال است پس با ترشی بخور! پس این را ادراک می‌کند، آن را هم ادراک می‌کند، زید را ادراک می‌کند، [زن و مرد را ادراک می‌کند.] حالا این جناب صوفیّه که قائل به وحدت موجود هستند و همۀ اینها را خواب و خیال می‌دانند چرا در این موارد می‌روند و بهترینش را انتخاب می‌کنند؟! چرا نمی‌گویند که همۀ اینها خواب و خیال است؟! وقتی که می‌خواهد پرتقال را از صندوق بردارد، درشت‌ها را برمی‌دارد یا بهترین جنس را انتخاب می‌کند! پس این اصلاً صحیح نیست! بلکه منظور اینها از وحدت وجود و موجود این است که موجودی که دارند می‌گویند، موجود به حیال و به وجود مستقلّه نیست درقبال هر وجود دیگر که یک تکّۀ از وجود جدا شده و یک کثرت حقیقیّۀ موجود را به‌وجود آورده است. آن‌وقت کثرت اعتباریّه می‌شود؛ کثرت اعتباریّه یعنی همین که عکس مختلف است، عاکس یکی است، ظهورات مختلف است، مُظهِر یکی است. این همان مرامی است که خود مرحوم آخوند دارند.