بررسی دیدگاه عارفان دربارۀ وجود مطلق و مراتب آن (2)

مرتبۀ مصداق و مرتبۀ کلیت: اشاره به تفاوت میان مرتبه‌ای از وجود که در آن مصادیق با تعیّن خاص حضور دارند، و مرتبه‌ای که کلیت و شمول آن‌ها را بدون تقیّد دربر می‌گیرد.

اختلاف ماهوی: تفاوت در ماهیت اشیاء که باعث تمایز ذاتی آن‌ها از یکدیگر می‌شود. در مورد مصادیق مختلف، اختلاف ماهوی موجب کثرت حقیقی بین آن‌هاست.

صرف الوجود: وجودی که جز وجود هیچ نیست، بدون هرگونه ماهیت یا تقیید. این اصطلاح، اوج تجرد و بساطت را در فلسفه اسلامی نمایان می‌سازد.

الحق ماهیتُه انیتُه: تعبیری ناظر به این‌که در حق تعالی، ماهیت و وجود یکی هستند. ذات الهی صرفاً وجود است و ماهیتی در عرض آن ندارد.

مرتبۀ هو: یکی از مراتب وجود نزد عرفا که به آن مقام غیب‌الغیوب یا غیب ذات گفته می‌شود و از هرگونه اشاره و تقیّد خالی است. لفظ «هو» اشاره به این مرتبه دارد.

عالم عماء: عالمی است عاری از ظهور کثرات و مظاهر. به لحاظ عرفانی، عالم عماء مرتبه‌ای از وجود است که در آن، وجود صرف بدون ظهور تعیّنات جلوه‌گر است.

الظاهر بنفسه و المظهر لغیره: وصف وجود است به عنوان چیزی که به خودی خود ظهور دارد و مظهرِ دیگر اشیاء نیز هست. وجود، هم عین ظهور است و هم مظهر موجودات دیگر.

عین ثابت: صورت علمی و ازلی اشیاء در علم الهی است. هر موجود خارجی، مطابق عین ثابتی است که در علم خداوند تعیّن یافته است.

تشکیک در وجود: نظریه‌ای که مراتب مختلف وجود را از حیث شدت و ضعف، ذیل یک حقیقت واحد می‌داند. در عین وحدت مفهومی، اختلاف تشکیکی در مرتبه دارند.

مرتبۀ تنزل: نزول و سیر وجود از مرتبه اطلاق و وحدت به‌سوی تعیّن و کثرت. این تنزل، بنیاد نظام هستی در فلسفه صدرایی و عرفان است.

قاعدۀ سنخیت: اصلی عقلی که می‌گوید علت و معلول باید سنخیت و مشابهت وجودی با یکدیگر داشته باشند؛ علت نمی‌تواند چیزی را ایجاد کند که هیچ وجه اشتراکی با آن نداشته باشد.