بررسی دیدگاه عارفان دربارۀ وجود مطلق و مراتب آن (2)

اصطلاحات درس

حقیقت وجود: عبارت است از واقعیت بسیط و بی‌واسطه‌ای که منشأ و مبدأ جمیع اشیاء و مراتب است. در فلسفه اسلامی، خصوصاً در حکمت متعالیه، این حقیقت مساوق با ذات حق تعالی دانسته می‌شود و واجد تمام کمالات به نحو اشرف است.

بساطت وجود: به معنای عدم ترکیب وجود از اجزاء، اعم از مادی و عقلی است. موجود بسیط در ذات خود هیچ‌گونه کثرتی ندارد و این بساطت از صفات وجود صرف است.

صرافت وجود: صرافت به معنای خلوص و خالص بودن از هر نوع شائبه ماهیت و تقیّد است. وجود صرف یعنی وجودی که هیچ تعیّن و محدودیتی ندارد و عین اطلاق است.

عینیت مبدأ با مصادیق: به معنای اتحاد وجودی مبدأ هستی با مظاهر و تجلیات آن است، بدون آنکه این اتحاد به معنای تشابه مفهومی باشد. مبدأ با مصادیق خود، در سطح وجودی نه مفهومی، عینیت دارد.

لابشرط مقسمی: نوعی اطلاق است که در آن وجود مبدأ، نسبت به تمام تقییدات و مراتب، نه سلبی و نه ایجابی است. این لابشرطی، حیثیت مقسم‌بودن را برای مبدأ ممکن می‌سازد.

وجود مطلق: وجودی که فاقد هرگونه قید و حدی است و در عین حال، جامع و شامل جمیع مراتب و مظاهر است. این مفهوم، محور اصلی در عرفان و فلسفه اسلامی به‌شمار می‌رود.

وجود لاحد و لارسم و لاانتهاء: ناظر به اطلاق مطلق وجود است که در آن، هیچ رسم و تعریفی نمی‌گنجد و بی‌نهایت است. چنین وجودی به هیچ نحوی از حدود و مراتب، مقید نیست.

تقیّد وجود: به معنای محدود شدن وجود به شرایط و مظاهر خاص است. تقیّد، وجود را از اطلاق و بساطت خارج می‌سازد و به مرتبه‌ای خاص وابسته می‌کند.

مقَسِّم و قسیم: مقسّم، عنوان کلی یا مطلقی است که اقسام (قسیم‌ها) را در برمی‌گیرد. قسیم‌ها دارای قیود و تعیّناتی هستند که مقسّم فاقد آن‌هاست؛ و با اخذ قید، مقسّم خود به قسیم بدل می‌شود.