مراتب وجود و مقام ذات در عرفان و حکمت اسلامی

و غایت‌الامر بالشّدةِ و الضّعفِ و الوجوبِ و الامکانِ، آن وجودِ واجب، متمایز و مشخص می‌شود و این رفع معنای تحدید را نمی‌کند. و بالأخره وجود واجب، محدود به وجود ممکن و در حدّ و مرز وجود ممکن قرار می‌گیرد. و می‌دانیم که ذات واجب یعنی وجود واجب‌الوجود، صرافت و محوضت محض دارد، یعنی وحدتش وحدت بالصرافه است نه وحدت عددیه، و در این‌صورت کلّ ما فرضتَه فی الوجودِ کان داخلًا فیه وگرنه از صرافت صرفه و محوضت محضه خارج می‌گردد و در این‌صورت یعنی با فرض صرافت وجود حق، چگونه می‌توان نفس وجود حق را دارای منزله و مرتبه دانست؟ و درجۀ آن را اعلا قرار داد؟ درحالی‌که همان تصوّر محوضت آن درجه، تمام مراتب و درجات را فرا می‌گیرد و همه را در خود مندکّ می‌کند؟ پس چگونه در فرض صرافت وجود حق، وجود دیگری تصوّر دارد؟ و برهان صدّیقین بر این اساس است.¹

این مطلبی که ایشان فرمودند، مطلب بسیار متقن و محکمی است! یعنی این همان حقیقتی است که ما به‌دنبال آن هستیم، منتها در راهی که می‌خواهیم آن راه را طی کنیم در آنجا ممکن است اختلاف و مسائلی پیدا بشود. آنچه ایشان در اینجا می‌فرمایند این است که صرافت وجود حق، همۀ تعیّنات را در برمی‌گیرد درحالی‌که در مسئلۀ تشکیک در وجود، تعیّنات، خارج از وجود بالصرافه هستند و هر کدام از اینها یک مرتبه دارند.

این اشکالی است که بر تفسیر اوّل وارد می‌شد که إن‌شاءالله تتمۀ آن را فردا عرض می‌کنیم. رفقا، ما برای‌اینکه بتوانیم به این مطلب برسیم از صفحۀ 211 تا صفحۀ 218 مهرتابان را که بعد از آن مرحوم علامه ـ رضوان الله تعالیٰ علیه ـ مسئلۀ تشخص در وجود را پیش می‌کشند و می‌فرمایند: «من هم قائل به [تشخص] در وجود هستم، حتماً مطالعه کنند تا اینکه فردا بتوانیم بحث آن دو تعریف را تمام کنیم و بعد سراغ بحث اعیان ثابته برویم.