مراتب وجود و مقام ذات در عرفان و حکمت اسلامی

اصطلاحات درس

مرتبۀ ذات: مرتبه‌ای از وجود که به ذات مطلق و لایتناهی حق‌تعالیٰ تعلّق دارد و از هرگونه تعیّن و تقیّد ماهوی مبرا است. این مرتبه، حقیقت محض وجود است که نه وصفی برای آن متصور است و نه حدّی بر آن مترتّب.

صرافت وجود: خلوص و محض‌بودن وجود بدون هرگونه ترکیب، تعیّن، یا ماهیت؛ اصطلاحی برای اشاره به وجود صرف که به عنوان حقیقت بسیط و اطلاقی لحاظ می‌شود.

مقام هوهویّت: مرتبه‌ای درک‌ناشدنی از ذات الهی که هیچ تعیّن، اسم، وصف یا نسبت بشری در آن راه ندارد و صرفِ «هُو» است؛ در عرفان مقام احدیّت.

عالم عماء: مرتبه‌ای از وجود پیش از تجلّی اسماء و صفات، که حقیقت وجود در آن به صورت غیرمتعیّن و در غبار یا تاریکی محض قرار دارد؛ از آن به عالم پوشیدگی مطلق یاد می‌شود.

وجود بسیط: وجودی که هیچ‌گونه ترکیب، کثرت، یا ماهیت در آن راه ندارد و مطلق و غیرقابل تحلیل به اجزا است.

انّیت مطلقه: حیثیت نفس‌الوجود بدون حیث تعلّق به غیر یا تعیّن خاص، یعنی وجود بدون هرگونه وابستگی به ماهیت یا قیود خارجی..

ذات لا یزال: ذات ثابتی که تغییر و حدوث در آن راه ندارد و همواره در بساطت و اطلاق خود باقی است.

تعیّنات: خصوصیات، حدود، یا قیودی که موجب تمایز و تشخّص اشیاء و مراتب می‌شود؛ در عرفان، تعیّن مساوی با نزول از اطلاق است.

اظلال: سایه‌های وجودی؛ مراتب پایین‌تر از حقیقت ذات که متعیّن و تابع آن هستند، معمولاً اشاره به تجلیات یا مظاهر.

معالیل: موجوداتی که معلول حق‌تعالی هستند و هستی خود را به‌واسطه فیض او دارند.

تقیّد: محدودیت وجود به خصوصیتی خاص؛ مقابل اطلاق. تقیّد مساوی با پذیرش حد و ماهیت است.

ماهیت: چیستی و هویت مفهومی اشیاء که با آن، تمایزات میان موجودات ممکن حاصل می‌شود و از وجود متمایز است.

وجود تبعی: نوعی وجود که اصالت نداشته، بلکه متفرع و وابسته به وجود دیگری است؛ در مقابل وجود مستقل.