
مراتب وجود و مقام ذات در عرفان و حکمت اسلامی
تحلیل نسبت ذات بحت با تعیّنات، از صرافت وجود تا عالم اسماء
یکی از مباحث مهم و دقیق در فلسفه اسلامی و عرفان نظری، بررسی مقام ذات و مرتبۀ نهایی وجود است؛ حضرت آیةالله حاج سید محمدمحسن حسینی طهرانی قدّس الله سرّه در جلسه شصتم از سلسله دروس خارج اسفار، مباحثی همچون صرافت و بساطت وجود، مقام هوهویّت، عالم عماء و نور نخستین را با تمرکز بر رابطه ذات با تعیّنات و اسماء الهی مورد بحث قرار میدهند. همچنین اصطلاحاتی نظیر لابشرط مقسمی، وجود اطلاقی، انیّت مطلقه و نسبت علّت و معلول در مراتب وجود را تبیین میکنند. مخاطب گرامی با مطالعۀ این درس با مفاهیم بنیادینی چون وحدت در عین کثرت، تشکیک در وجود، و نسبت میان ذات بحت و مظاهر وجود آشنا میشود و درکی عمیق از مبانی هستیشناسی عرفانی و حکمی به دست خواهد آورد.
مراتب وجود و مقام ذات در عرفان و حکمت اسلامی
20مقسم: مفهومی یا حقیقتی که اقسام مختلفی بر آن مندرجاند، مانند وجود که مقسمِ مراتب و موجودات است.
قسم و قسیم: قسم، زیرمجموعهای از یک کل (مقسم) است؛ قسیم، همردیف با سایر اقسامِ همان کل.
وجود خارجی: تحقق واقعی و عینیِ وجود در عالم خارج، در مقابل مفهوم انتزاعی ذهنی.
تشخّص: ویژگیای که موجب تعیین و تمایز موجود خاص از دیگر موجودات میشود و در فلسفۀ وجود مساوق با تحقق خارجی است.
کلّی طبیعی: مفهومی کلی که در عین وحدت مفهومی، قابلیت صدق بر افراد متعدد را دارد، مانند «انسان» که بر زید و عمرو صدق میکند.
مصادیق خارجی: تحققهای عینی یک مفهوم کلی در عالم خارج؛ مانند تحققهای مختلف «انسان» در افراد متعدد انسانی.
رأسالمال وجود: اصل مشترک وجود که در همه موجودات جاری است و مراتب آن متفاوت است؛ سرمایهای که خداوند در هریک از ممکنات نهاده است.
