مراتب وجود و مقام ذات در عرفان و حکمت اسلامی

بناءًعلیٰ‌هذا، یک شاگرد و تلمیذ هفت سالۀ رتبۀ اوّل که می‌خواهد وارد دبستان شود وقتی که در مقابل یک مجتهد قرار می‌گیرد، این تلمیذ چه مقدار می‌تواند از این مجتهد استفاده کند و این مجتهد چه مقدار می‌تواند به این تلمیذ افاده کند؟ این خیلی مهم است. اگر بیش از آن مقداری که او سعه دارد [افاده کند] او به همان مقداری می‌تواند استفاده کند که در وجود خود ما به‌الإشتراک [دارد]، یعنی [به مقداری که] اشتداد وجود علمی بین شاگرد و استاد برقرار است به همان مقدار نه بیشتر.

ببینید سؤالاتی که یک بچۀ کلاس اولا از شما می‌کند چه سؤالاتی است و ببینید جواب‌هایی که شما باید به او بدهید چه جواب‌هایی است؟ اگر سؤالی که او از شما می‌کند بالاتر از حدّش باشد شما تعجب می‌کنید که چطور او یک‌هم‌چنین سؤالی کرد! و اگر شما جوابی بالاتر از حدّش به او بدهید، او اصلاً نمی‌فهمد و مات و مبهوت شما را نگاه می‌کند!

مثل قضیۀ ملاّ است که داشت از یک جا می‌رفت، دید که یک دهاتی با خری که هیزم بارش کرده بود آمد، گفت: «این حِطَب مرتّب بر حمار اسوداللون را هر رطل شرعی به چند درهم در معرض بیع و شراء درمی‌آوری؟» دهاتی نگاهش کرد و گفت: «اگر می‌خواهی هیزم بخری باری دو هزار و اگر می‌خواهی بروی مسجد دعا کنی برو مسجد دعا کن!» این مقام افاده بالاتر از سعۀ وجودی این دهاتی است و چون بالاتر است این دهاتی نمی‌فهمد. این از نقطه‌نظر علمی، از نقطه‌نظر مسائل دیگر هم همین‌طور است.

پس بنابراین بین علّت و معلول یک‌نحوه اشتراک در وجود هست و یک‌نحوه امتیاز در وجود هست. اشتراک در وجود همانی است که هم در معلول هست و هم در علّت هست؛ به همان مقدار از علّت سر درمی‌آورد و به همان مقدار از علّت ادراک می‌کند. الآن ما ادراکمان از وجود پروردگار، از ذات پروردگار، از مقام هو هویّت و از مقام اسماء و صفات و... که می‌بافیم و سرهم می‌کنیم و همین‌طور به کتاب‌ها نگاه می‌کنیم و چیزی درست می‌کنیم وإلاّ معلوم نیست که آن دنیا برویم و بفهمیم همۀ اینها چیز دیگری بوده است، ادراکمان از اینها چقدر است؟