جلسه ۱۳۸

مفاهیمِ ثانوی: علیّت، وجوب، امکان و امتناع

تلمیذ: مفهومِ «وجوب» یا «امتناع» یا «امکان» در خارج چطور می‌شود؟

استاد: آن هم همین‌طور است؛ از تفاوت بین آنها می‌فهمد.

‌تلمیذ: خودشان مفهوم بسیط هستند.

استاد: حالا بسیط و مرکبش را بنده نمی‌دانم، فهمم به آنجا نمی‌رسد.

ولی شما نگاه کنید، از تفاوت بین دو مطلب، به این مفاهیم ثانویه می‌رسید. می‌بینید در یک‌ جا جنبۀ علیّت وجود ندارد، در یک‌ جا جنبۀ علیّت وجود دارد. اینکه الآن باعث شده است که این کارخانه، این لیوان را بیرون بدهد، امّا آن کارخانه نتواند بدهد، می‌فهمید که در این کارخانه «استعداد» برای فعلیت هست و در آن [کارخانه] نیست؛ این می‌شود همان «عِلّیّت»، این می‌شود «وجوب».

اینکه اگر یک «علّت» وجود داشته باشد، حتماً معلولش وجود پیدا می‌کند، از مشاهدۀ اعیان خارجى، شما به این مسئله می‌رسید؛ آن‌وقت انتزاع یک مفهوم «وجوب» و «علّیّت» از آن می‌کنید. خلافش می‌شود «امکان». خلاف مقابلش می‌شود «امتناع». اینها تمام آن چیزهایی است که ما تا احساس نکنیم، نمی‌فهمیم.

منتها گاهی ‌اوقات این مشاهدۀ اعیان، زمینه می‌شود برای مفاهیم دیگر، و آن زمینه می‌شود برای مفاهیم دیگر بالواسطه. ممکن است دو سه واسطه همین‌طور بینشان بخورد، ولی بالاخره مرجعش باید به امورات خارجی باشد. البته «خارجی» نه [اینکه] خارج از [نفس باشد]، بلکه در نفس هم منظورْ «خارج» است.

اللهمَّ صلِّ علیٰ محمّدٍ و آلِ محمّد