جلسه ۱۴۶

و وجهُ الاندفاعِ أنّ مفهومَ واجبِ الوجودِ لا یخلو إمّا أن یكونَ فهمُه عن نفسِ ذاتِ كلٍّ منهما مِن دونِ اعتبارِ حیثیةٍ خارجةٍ عنها أیّةَ حیثیةٍ كانَت أو مع اعتبارِ تلك الحیثیةِ و كلا الشقینِ مستحیلان‌ أما الثانی فلمّا مرّ أنّ كلَّ ما لم یكن ذاتُه مجردَ حیثیةِ انتزاعِ الوجودِ و الوجوبِ و الفعلیةِ و التمامِ فهو ممكنٌ فی حدِّ ذاتِه ناقصٌ فی حریمِ نفسِه.

«[صورت دفع این شبهه این است که] مفهوم واجب الوجود یكى از این دو شقّ است: یا اینكه انتزاعش از نفس ذات هر كدام از این دوتا است بدون اعتبار حیثیّت خارجه‌اى از ذات، یعنی از خود این ذات بدون هیچ‌گونه حیثیّت تقییدیّه یا تعلیلیّه انتزاع مى‌كنیم؛ یا با اعتبار این حیثیّت انتزاع مى‌كنیم. هر دو شقّ این مستحیل‌اند. اما دوم با اعتبار حیثیّت، ما مفهوم واجب الوجود را انتزاع مى‌كنیم. گذشت که هر چیزى كه ذاتش‌ مجرد حیثیّت انتزاع وجود و وجوب و فعلیّت و تمام نباشد، ممكن است در حدّ ذاتش ناقص باشد در حریم نفسش.»

یعنى آن چیزى ذاتش وجود است و وجوب است و آن چیزى ذاتش واجب است كه واجب در فعلیّتش تمام باشد و مجرد وجود و مجرد وجوب و مجرد فعلیّت باشد؛ این واجب است. اما اگر یك شیئى ذاتش مجرد حیثیّت نباشد بلكه در عروض وجوب وجود محتاج به غیر باشد این دیگر واجب الوجود نیست بلکه این ممكن الوجود خواهد بود. چون در عروضش احتیاج به غیر دارد. پس خود ذاتش ممكن بالذات است. واجب مى‌شود اما نه واجب بالذات بلکه واجب بالغیر مى‌شود، پس واجب الوجود بالذات آن است كه خود حیثیّت ذاتش موجب انتزاع واجب الوجود است، ممكن الوجود آن است كه از حیثیّت ذاتش انتزاع واجب الوجود نمى‌شود بلکه باید امر دیگرى به او ضمیمه بشود، اتكاى به یك امر دیگرى بكند، خودش را در بغل یكى دیگر بیندازد تااینکه بعد به آن بگوییم: واجب الوجود. تا خودش را در بغل خدا نینداخته و به او اتكاء نكرده است ما به او واجب الوجود نمى‌گوییم بلکه به او ممكن الوجود مى‌گوییم. پس از ناحیۀ اتكاء به غیر، این افتخار واجب الوجود را براى خود پیدا كرده است. اگر متدلّى به غیر نبود، این دیگر در اینجا همان افتخار ممكن الوجود را داشت. ممكن الوجود هم كه افتخارى ندارد! البته براى ما كه افتخار، همین ممكن الوجود بودن است! خدا نكند ما واجب الوجود بشویم! دیگر خیلى عالى است!! همۀ این دردها به‌خاطر این است كه ما واجب الوجودیم، اگر ممكن الوجود بودیم هیچ مشكلى كسى با كسى نداشت!