جلسه ۱۵۲

یعنى وقتى كه ما این را با غیر ملاحظه مى‌كنیم مى‌توانیم محمول براى قضیه قرار بدهیم و انتزاعِ یك معنایى را از ارتباط بین موضوع و بین انتسابش با بعضى از اوصاف برای این بكنیم. بنابراین هرچه در عالم خارج قابل اشارۀ حسیّه نیست دلیل نمى‌شود كه محمول براى قضایاى ما قرار نگیرد؛ نه، بسیارى از مسائل را نفس انتزاع مى‌كند و به‌واسطۀ انتزاع، محمول براى قضیه قرار مى‌دهد [درحالى‌كه آن مسئله در خارج] وجود ندارد.

و مِن هاهنا أیضا نشَأت الشبهةُ التی أوردَها طائفةٌ مِن أهلِ الشغبِ و الجدالِ على المحصّلین مِن الفلاسفةِ العظامِ و هی أنّه إذا لم یكن للإمكانِ صورةٌ فی الأعیانِ لم یكن الممكنُ ممكنًا إلا فی الأذهانِ و فی اعتبارِ العقل فقط لا فی الأعیانِ فیلزَمُ أن یكونَ الممكنُ فی الخارجِ إما ممتنعًا أو واجبًا لعدمِ خروجِ شی‌ءٍ عن المنفصلةِ الحقیقیةِ و لك أن تدفَعَها بما تحصَّلَت أنّه لا یلزَمُ مِن صدقِ الحكمِ على الشی‌ءِ بمفهومٍ بحسبِ الأعیانِ أن یكونَ ذلك المفهومُ واقعًا فی الأعیانِ.

«از اینجا آن شبهه ایجاد شده كه بعضى از اهل جدال بر محصّلین از فلاسفۀ عظام وارد كرده‌اند كه حكماى مشاء باشند، و آن اینکه اگر براى امكان صورتى در اعیان نباشد، (یعنى وقتى اشراقییّن آمدند و نفى وجود خارجى كردند، اینها گفتند كه ما اصلاً خلاف حرف شما را مى‌زنیم، شما مى‌گویید: امكان اصلاً در خارج وجود ندارد، ما مى‌گوییم: امكان در خارج باید وجود داشته باشد!) به این دلیل که اگر امكان در خارج یك صورت عینى نداشته باشد مثل بیاض و سواد، دیگر ممكن، ممكن نیست مگر در اذهان و در اعتبار عقل فقط، نه در اعیان. یعنى ممكن را فقط عقل مى‌فهمد ولى در خارج نمى‌فهمد. حالا ممكن در خارج یا ممتنع است یا واجب است، چون مسئله به یك قضیۀ منفصلۀ حقیقیه تقسیم مى‌شود. (ممكن كه در خارج وجود ندارد، پس آن كه در خارج هست، یا باید ممتنع باشد یا باید واجب باشد، چون از این دو مسئله خارج نیست. پس نسبت بین وجود و زید، یا باید بالامتناع باشد درصورتى‌كه مى‌بینیم زید هست، یا باید بالوجوب باشد درحالى‌كه مى‌بینیم زید دیروز نبوده است.) پس براى رفع محذور، یعنی برای خالی بودن مسئله از یك قضیۀ منفصله، ما باید بگوییم كه خود ممكن یك صورت خارجى در خارج دارد.¹