جلسه ۱۵۳

درس یکصد و پنجاه و سوم

اقوال مختلف در جهات ثلاث

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

و ممّا تحقّقَت انكَشَفَ لك ضعفُ ما وَقَعَ التمسكُ به فی بعضِ المسطوراتِ الكلامیّةِ مِن أنّ عدمَ الفرقِ‌ بینَ نفیِ الإمكانِ و الإمكانِ المنفی و هما مفادُ لا إمكانَ له و إمكانُه لا، یوجِبُ كونُ الإمكانِ ثبوتیًا.¹

دلیل قائلین به ثبوتی بودن و وجود خارجی داشتن جهات ثلاث

دو مطلب را در اینجا مرحوم آخوند ذكر مى‌كنند به‌عكس آنچه تابه‌حال در باب اشكال بر مواد ثلاث كه مثبتین، یعنى نافین مواد ثلاث، از نظر عدم تحقق خارجى، حكم به عدم ثبوت آنها مى‌كردند و لو به‌عنوان وجود رابط. این آقایان در اینجا از اشكالى كه بر این نظریه وارد مى‌شود مى‌خواهند استفاده كنند كه این مواد ثلاث در خارج وجود خارجى دارند. دلیلى را كه ذكر مى‌كنند این است كه اگر قرار باشد بر اینکه امكان كه عبارت است از استواء طرفین، در مواد قضایاى خارجى و در عقود، در قضایاى ذهنى اگر وجود خارجى نداشته باشد بنابراین با عدمش یكسان خواهد بود. چون وقتی كه مى‌گوییم: امكان در خارج منفى است، با عدم امكان كه او هم یك مسئلۀ منفى در خارج است یكسان خواهد بود. عدم امكان به‌معناى عدم تحقق ماده در قضایاى خارجى است؛ من‌باب‌مثال مى‌گوییم: امكان ندارد الان این مطلب در اینجا واقع شود، امكان ندارد كه الان زید صاحب فرزند بشود، یعنى با توجه به سلسلۀ علل و اسباب، تحقق چنین مطلبى در خارج ممتنع است. بنابراین در اینجا ما از تولد فرزندى براى زید، نفى امكان كردیم. اگر قرار باشد بر اینكه امكان هم یك مسئلۀ عدمى باشد و مثل زید و عمرو و بكر در خارج وجود نداشته باشد پس فرقى‌ با عدم امكان ندارد، چون عدم امكان به‌معناى نفى امكان است، خود نفس امكان هم یك مسئلۀ منفى و عدمى است، بنابراین چه فرقى مى‌كند كه بگوییم: امكان یا اینكه بگوییم: عدم امكان، لا امكان؟! درواقع شما در اینجا نفى متناقضین را كردید و نفى متناقضین هم مستحیل است. پس بنا بر فرار این محذور باید بگوییم كه امكان یك امر ثبوتى است و وجود خارجى است؛ منتها بنا بر رأى آقایان، حلال‌زاده فقط این را مى‌بیند و شخص دیگرى قدرت دیدنش را ندارد. این مطلب اولى كه آقایان در صدد اثباتش هستند.