مرتب سازی:
جلسه ۱۵۵
3اما نكتۀ قابل توجه در اینجا این است كه ماهیت در ذهن عبارت است از وجود ذهنى. در اینجا این اشكالى كه اتصاف به امكان علىأىّحال موجب لانهایة مىشود، یعنى خود امكان، امكان دیگرى را مىطلبد این غلط است. به جهت اینكه بحث ما در ارتباط بین امكان و بین وجودى كه آن وجود حمل بر امكان مىشود، در مورد وجود خارجى است. یعنى ذهن صرف نظر از آن وجود خارجى یك امكانى را در اینجا تعقل مىكند و ارتباط آن امكان را با وجود خارجى بالامكان مىبیند نه بالوجوب. البته آن وجوب بالغیر از لحاظ تعلق علیت مسئلۀ دیگرى است، ولى خود آن ماهیت خارجى را با انتساب وجود خارجى به او، ارتباط بین این دو را بالامكان مىبیند. ولى صحبت در این است كه همین نفس تصور امكان یعنى وجود ذهنىِ امكان. درواقع مىتوانیم بگوییم كه در اینجا آن وجود ذهنى عین همان ماهیت است و آن جهات ثلاث اصلاً در بحث مسائل ذهنى نمىآید. البته این را مرحوم آخوند دیگر در اینجا اشاره مىكند كه شما همیشه جهات ثلاث را بهعنوان آلت، حكایت از قضیۀ خارجیه در ذهن تصور مىكنید، یعنى وقتى كه یك قضیۀ خارجى باشد، در این قضیۀ خارجى، بین وجود و بین آن ماهیت یكى از این جهات ثلاث را مدنظر قرار مىدهید. ولى چطور ممكن است که ما در ذهن هم همین مسئله را بیاوریم؟ یعنى بگوییم: آن ماهیتى كه در ذهن ما مىخواهد بیاید، چون هنوز نیامده است، امكان آمدن این ماهیت با وجود ذهنى او نسبت بالامكان دارد. هنوز ماهیتى در ذهن نیامده است، هر وقت آن ماهیت در ذهن آمد خب آمد! اینكه ذهن بیاید و بین آن ماهیت و بین آن وجود افتراق قائل بشود، این در مورد مسائل خارجى است نه در مورد قضایاى ذهنى، چون به محض اینكه ذهن ماهیتى را تصور مىكند یعنى وجود آن ماهیت را با خودش آورده است، آنوقت چطور ممكن است که نسبت بین وجود و آن ماهیّت بالامكان باشد؟! بله، در مقام اجمال ممكن است که بگوییم: آن ماهیتهاى مجملى كه بعد در ذهن شما مىآید، نسبت آن ماهیتها با وجودش نسبت بالامكان است. اما خود ماهیت ذهنى غیر از آن وجود چیزى نیست، یعنى عقل نمىتواند بین آن ماهیت ذهنى و بین وجود ذهنى او انفكاك قائل شود تا اینكه شما بگویید: نسبتش بالامكان است. این مربوط به وجود خارجى است كه گاهى ممكن است باشد و گاهى ممكن است نباشد. اینكه مىگوییم: گاهى ممكن است باشد و گاهى ممكن است نباشد، یعنى ممكن است شما ماهیتى را تصور كنید ولى هنوز وجود خارجىاش پیدا نشده باشد، لذا ما مىگوییم: نسبت بین او و نسبت بین ماهیت بالامكان است. معنی ندارد كه بگوییم: ذهن ماهیتى را تصور كند و بعد نسبت بین او و بین وجودش بالامكان باشد! در قضایاى ذهنیه این مسئله راه ندارد.