جلسه ۱۵۷

درس یکصد و پنجاه و هفتم

مفاهیم عینی و انتزاعی

أعوذ بالله من الشیطان الرجیم

بسم الله الرحمن الرحیم

اللهمَ إلاّ باعتبارٍ آخرَ غیرِ اعتبارِ كونِه قوةً حتى یُنجَرَّ الأمرُ إلىٰ ما لا جهةَ فیه سوَى كونِه قوةً كالهیولى الأولى الّتی لا تركیبَ فیها مِن جهتین یكونُ بإحداهما بالقوّةِ و بالأخرى بالفعلِ.

[«مگر به اعتبار دیگری غیر اعتبار قوه بودنش، تا آنکه کار منجر شود به آنچه که هیچ جهتی در آن غیر قوه بودنش نمی‌باشد، مانند هیولای نخستین که هیچ ترکیبی در آن از دو جهت نمی‌باشد که به‌واسطۀ یکی از آن دو بالقوه و به دیگری بالفعل باشد.»]

و ما قَرَعَ سمعَك أنّ المعنى الأدوی كالوجودِ النسبی و الاستقلالی كالوجودِ المحمولی هما متباینان بالذاتِ یُرامُ به ما أفدناك تحقیقَه لا أنّ لهما ذاتین متباینین فإنّه الرابطةُ لا ذاتَ لها أصلاً كالمرآةِ التی لا لونَ لها و لا حقیقةَ أصلاً و لهذا تقبَلُ الألوانَ و یظهَرُ به الحقائقُ و التباینُ بینَ شیئین قد یكونُ بحسبِ المفهومِ و العنوانِ مِن غیرِ أن یكونَ لكلٍّ منهما بحسبِ ذاتِه حقیقةٌ محصلةٌ یتغایران بها بل الاختلافُ بینَهما كالاختلافِ بینَ المحصَّلِ و اللامحصَّلِ الّذی له أن یصیرَ محصَّلاً و الشی‌ءُ و اللاشی‌ءُ الذی فی قوّتِه أن یصیرَ شیئًا.¹

مواد قضایا و جهات ثلاث از معقولات ثانی فلسفی

به‌دنبال مطلبی را که مرحوم آخوند راجع به اعتباریت معانی ذکر کردند مطلب ایشان به اینجا رسید که به‌طورکلی مفاهیمی را که عقل ادراک می‌کند، یا مابازاء خارجی دارد و به‌عنوان یک حقیقت عینیه در خارج وجود دارند که از اینها تعبیر به معانی نفسیه و وجود محمولی می‌شود، مانند ذوات اشیاء که اینها حقائقی دارند که در خارج وجود دارد یا مانند عوارض که عبارت است از اوصافی که این اوصاف بر موصوف حمل می‌شوند و این اوصاف خودشان وجود خارجی دارند مثل بیاضیت و کم و کیف که اینها وجود محمولی دارند. وجود محمولی یعنی می‌توانیم ما وجود را محمول برای این موضوعات قرار بدهیم و مثلاً بگوییم: «الشجرُ موجودٌ فی الخارج» یا بگوییم: «الکیفُ موجوٌد فی الخارج» به این می‌گویند: وجود محمولی. این یک دستۀ از مفاهیم است.