جلسه ۱۵۸

حالا این وحدتى كه در اینجا هست و اتفاقاً ما از همین مسئله به مسئلۀ وحدت واجب الوجود پى مى‌بریم كه در مسئلۀ وحدت واجب الوجود، اگر حقیقت وجود تعینش تعین واحد نباشد لازمه‌اش این است كه در مسئلۀ وجود، ماهیت پیدا بشود و ماهیت، خودش منافات با وجود دارد، ماهیت مطلبٌ و وجود مطلبٌ آخر. از همین‌جا ما متوجه مى‌شویم كه در عالم خارج یك واحد عینى بیشتر نیست، اما آن واحد عینى داراى ظهورات مختلف مى‌باشد. اشكالى ندارد ظهورات مختلف باشد. اگر زید كنار ده آینه بایستد ده‌تا صورت از زید در آن آینه مرتسم مى‌شود و این صور متعدده موجب تكثّر موضوع نخواهد شد. در این آینه یك صورت از او ظهور دارد و در آینۀ دیگر ظهورى دیگر دارد. اگر صد ظهور هم بشود باز موجب تكثر براى موضوع و زید نخواهد شد. وجود هم همین است و وحدت وجود هم به همین كیفیت مى‌باشد.

تبیین مسئلۀ وحدت وجود

تلمیذ: بله، در مرتبۀ خودش یكى است ولى آیا در مرتبۀ دیگرى داریم یا نه اگر وجود این است كه بگوید، اصلاً مرتبۀ دیگرى نیست. در هستی فقط یك وجود هست و بس!

استاد: مرتبه كه منافات با وحدت ندارد.

تلمیذ: اینكه مى‌گویند: خدا هست، خب مى‌دانند و مى‌گویند: خدا یكى است ولى آیا زید و عمر هم هست یا نیست؟ وحدت وجود به این قسم است، مى‌گوید: هیچ وجودى ما نداریم، فقط خدا هست!

استاد: مى‌دانم، اینکه می‌گوید: زید و عمر نیست آیا یعنى اینها معدوم‌اند؟!

تلمیذ: بله، در مرتبه مى‌گوید: وجود ندارند.

استاد: پس چرا شما نگاهشان مى‌كنید؟!

تلمیذ: همان دیگر، اشكال در وحدت وجود آنها بر همین است.

استاد: در وحدت وجود؟ پس شما نیایید و به‌خاطر این اصل وحدت وجود را خراب كنید! این را اگر بخواهید خراب كنید خیلى چیزها خراب می‌شود!

تلمیذ: وحدت وجود مى‌گوید: اصلاً وجودى غیر از خدا نداریم.

استاد: والله بنده كه قائل به وحدت وجود هستم چنین حرفى تابه‌حال نزده‌ام!