جلسه ۱۵۸

پس در مسئلۀ وحدت وجود ما قائل به مراتب هستیم. بالاخره مرتبۀ ادنى كه مرتبۀ أظلم العوالم است با مرتبۀ أدنى كه ﴿فَكَانَ قَابَ قَوۡسَيۡنِ أَوۡ أَدۡنَىٰ﴾¹ تفاوت دارد، مراتب تجرد تفاوت دارد ولى این مراتب منافاتى با مسئلۀ وحدت وجود ندارد، ظهورات تفاوت پیدا مى‌كند. ظهور شمس در نزدیك شمس شصت هزار درجه حرارت دارد، همان شمس وقتى كه به اینجا بیاید حرارتش چهل درجه می‌شود. مراتب تفاوت پیدا مى‌كند. و وقتى كه از آن شدت نوریه كم بشود موجب مى‌شود كه حرارتش هم كمتر بشود. این مسئله مربوط به وحدت بود.

در مسئلۀ وحدت ما مى‌گوییم كه مثلاً الكتابُ واحدٌ، كتاب داراى وحدت است، هیچ مشكلى هم پیش نمى‌آید. کتاب واحد است و ما داریم آن را مى‌بینم. اما وقتى در ذهنمان مى‌گوییم: این واحد که ما الان بر کتاب حمل کردیم چه بود؟ چرا نگفتیم: الكتابُ اثنین، گفتیم: الكتابُ واحدٌ؟! واحد را موضوع قرار مى‌دهیم براى قضیۀ ذهنی‌مان. مى‌گوییم: واحد آن است كه یكى باشد، واحد آن است كه وحدت داشته باشد. این واحدى كه قبلاً در قضیۀ خارجى ما محمول بود، الان موضوع در قضیۀ ذهنى ما شد، و این نظر، نظر استقلالى شد. نظرى كه اینجا بود نظر غیر استقلالى بود. «الكتابُ واحدٌ» یعنى ما محمول را و آن وحدت را از آن حقیقت خارجیه انتزاع كرده بودیم. الان روى آن موضوع و آن محمول كنكاش و دقت مى‌كنیم و روى آن مطلبى كه گفتیم حلاجى مى‌كنیم مى‌گوییم: این واحدى كه ما گفتیم ـ حالا گفتیم و از دستمان در رفت! ـ آیا واقعاً یكى است یا دوتا است؟ واحد آن است که یکی باشد. این كه مى‌گوییم: واحد آن است كه یكى باشد درست است، واحد نمى‌شود دوتا باشد. مى‌گوییم: اینجا مشكل دوتا شد! ما گفتیم: واحد آن است كه یكى باشد، آن یكى كه محمول آوردید چه بود؟! آن یک، آن است که یکی باشد، همین‌طور یك‌دفعه مى‌بینیم که هر محمولى را شما مى‌آورید و موضوع براى یك قضیۀ دیگر قرار مى‌دهید! مگر مجبورید؟! چه کسی شما را مجبور كرده كه هر محمولى را در یك قضیۀ ذهنى [موضوع قرار بدهید]؟! حالا بیچاره محمول بود حالا حامل شده است!! حالا که گفتیم: الكتابُ واحدٌ یا المرأةُ واحدةٌ، واحد را در اینجا محمول قرار دادید و بعد شما این محمول را مى‌آورید در یك قضیۀ ذهنى خودتان موضوع قرار مى‌دهید مى‌گویید: واحد آن است كه یكى باشد، وحدت بر آن صدق كند. بله، درست است! این را كه وحدت بر آن صدق بكند محمول قرار دادیم، این وحدت چه بود که ما محمول قرار دادیم؟ مى‌گوییم: وحدت آن است كه یكى باشد و دوتا نباشد، و همین‌طور هلمّ‌جرّا. این مى‌شود سلسلۀ تسلسل. اگر بیكاری و وقت زیادی داری این محمول را بگیر بر موضوع حمل کن و بعد محمول دیگر و همین‌طور عوض کن و... ! آدم بیکار همین کار را می‌کند. گفت: آدم بیکار چه کند؟ نقش به دیوار كند! آدمى كه بیكار است این كارها را مى‌كند.