مرتب سازی:
جلسه ۱۶۰
3انتزاعی بودن زمان و مکان
البته بحث تناهى ابعاد در عالم خارج، بحث دیگرى است که آیا در عالم خارج، همچون جسم تعلیمى آیا جسم طبیعى هم حد یقفى دارد و یا آن دیگر حد یقفی ندارد؟ دیگر آنجا بحث مكان پیش مىآید که آیا مكان، موجودٌ سواىِ متمكن، و یا اینكه مكان یك موجود اعتبارى است و به تمكّنِ متمكن و به تحققِ متمكن است كه مكان در خارج ایجاد مىشود و تحقق پیدا مىكند. این مثل زمان مىماند که البته مبناى ما در اینجا این است كه زمان و مكان دو امر انتزاعى هستند و هیچ مابازاى خارجى ندارند. زمان و مکان یك امر انتزاعى هستند و این از لوازم تحقق [خارج است.]
تلمیذ: آیا زمان و مکان از معقولات فلسفى است؟
استاد: از معقولات ثانوى مىشود، یعنى انتزاعى مىشود.
تلمیذ: یا منطقی است یا فلسفی. منشأ انتزاع دارد.
استاد: در معقولات منطقى هم منشأ انتزاع آن ممكن است که باشد.
تلمیذ: اتصافش در خارج است.
استاد: بله، ولیکن باید هر دو منشأ انتزاع داشته باشند. در منطقی مانند كلیات، جواهر، اعراض، نوع، فصل، جنس، كلى بودن، جزئى بودن، اینها از معقولات منطقى هستند. و این هم بهخاطر انتزاع است؛ یعنی عقل از یك مصداق خارج مىآید و یك معناى كلى را انتزاع مىكند، بالأخره آن هم باید در خارج منشأ داشته باشد تا عقل بیاید و آن را انتزاع کند. منتها در فلسفی نفس آن در خارج مابازاء دارد ولی [در منطقی نفس آن در خارج مابازاء ندارد،] آن از همان وجود جزئی و مصداق خارجى براى آن در معقولات منطقی انتزاع است، هر دوی اینها انتزاعی است. یعنی در معقولات ثانوى كه مىگویند، یعنی آن معقول اول بالذات همان شیئی است كه در خارج وجود دارد و عقل آن را انتزاع مىکند. حالا در مورد زمان و مكان همانطوریکه قبلاً خواندیم و حالا بعداً هم مفصل آن را مرحوم آخوند ذکر میکنند، راجع به جواهر و اعراض در بین افراد اختلاف است، بعضىها همۀ این مسائل را، زمان و مكان و نسب و أین و متی و جده و... را داخل در عرض اضافه و نسبت بهحساب مىآورند، یعنى تمام آنچه یك جنبۀ انتزاعىِ از خود آن ماده در خارج دارد مانند أین، مكان، زمان، جده، مقولۀ اضافه، این چهارتا را فقط بهعنوان یك عرض اضافه بهحساب مىآورند. حالا عرض اضافه را متنوع به انواعى میکنند كه یك نوعش مىشود ... . بعضىها مثل مرحوم علامه ـ رضوان الله تعالی علیه ـ حركت را از مقولۀ وجود مىگیرند و اصلاً آن را خارج از ماهیت مىدانند، بنابراین در تحت معقولات وارد نمىشود كه البته ما در اینجا هم حرف داریم و حالا بحثش هم طبعاً خواهد آمد.