جلسه ۱۶۳

اشكال آخوند بر جواب محقق دوانى‌

مرحوم آخوند اشكالى كه بر این مطلب وارد مى‌كند این است كه مى‌فرماید: مطالبى كه شما مى‌فرماید بر اینكه اگر چنانچه مفهوم واحد انتزاع شود از یك مفهوم خارج، آن مفهوم به وجود او موجود است، این مسئله درست است، یا اینكه وجود را تقسیم كردید به اقسامی كه تحقق آنها به اعتبار تناسب بین حكم و موضوع و تناسب موضوع و محمول باید لحاظ ‌شود این مسئله هم درست است. وقتى که شما یك [موضوع را] در قضیۀ ممكنه‌ مى‌آورید، لازم نیست وجود خارجى آن موضوع [بالفعل] باشد، بلكه به‌عنوان قوه و امكان مى‌تواند باشد، یا اینكه وقتی قضیه‌اى را به‌عنوان قضیۀ دائمى مى‌آورید، وجود موضوع باید به‌عنوان وجود خارجىِ دائمه مورد لحاظ قرار بگیرد، یا اگر قضیه‌اى به‌عنوان وجود ماده مى‌آورید، تحیّز براى آن وجود مادى حتماً باید لحاظ شود، یا اگر در قضیۀ شما موضوعتان جوهر است، خصوصیات جوهر كه تحقق قبل از عروض عارض است باید در آنجا وجود داشته باشد و هلمّ‌جرّا. این مسائل درست مى‌باشد ولى صحبت در انطباقش با مانحن‌فیه است. با مانحن‌فیه شما چطور مسئله را منطبقِ مى‌كنید؟! اگر شما به همین مبناى خودتان كه مى‌فرمایید: وجود ضرورت و این وصف و این مفهوم انتزاعى، خودش در سلسلۀ تسلسل ذهنى، به آن موضوع خارجى برمى‌گردد، اگر این‌طور است بنابراین به تعدادِ موضوع قضایاى ذهنیه باید وجود ذهنى هم داشته باشیم، به جهت اینكه وجود با آن معناى عام و سِعى كه دارد، هم وجود خارجى دارد و هم وجود ذهنى دارد، و اینكه شما این وجودات را از یك وجود رابط خارجى انتزاع مى‌كنید، دلیل نمى‌شود بر اینكه وجود ذهنى را فراموش كنید. وجود خارجى این مفاهیم كه وجود رابط و همان مایُنتزع‌عنه است آن درست است، ولى همین ضرورت‌هاى متوالیه، وجود ذهنى هستند كه هر كدام متعاقب بر دیگرى هستند و موجب وجودات متعددّه خواهند شد؛ نه‌اینكه این قضایاى ذهنى شما از وجود ذهنى بى‌بهره هستند، به‌صرف انتزاع از یك امر خارجى [موجب] نفى وجود ذهنى از موضوعات قضایاى ذهنى نمى‌شود. این اشكال مرحوم آخوند به ایشان بود.