امکان اخص و تساوی طرفین در فلسفه اسلامی

دأب حکیمانۀ مرحوم علامه طباطبائی در مواجهۀ با افراد

دأب مرحوم علامه طباطبائى ـ رضوان الله تعالی علیه ـ این‌طور بود كه اصلاً در مجالس صحبت نمى‌كردند. تا از ایشان سؤال نمى‌شد [صحبت نمی‌کردند.] اگر قرار داشتند یك ساعت در یك جا بنشینند، همین‌طور مى‌نشستند و وقتى از ایشان سؤال مى‌شد جواب مى‌دادند. اصلاً عادت ایشان این‌طور بود كه هیچ صحبت نمى‌كردند. حتى ما با مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ بارها پیش ایشان رفتیم، و تا وقتى كه خود مرحوم آقا صحبت نكردند ایشان همین‌طور ساكت بودند. من یادم هست در یك جا ده دقیقه نشستیم و ایشان همین‌طور ساكت نشسته بودند. قضیّه‌اى را كه مرحوم آقا در كتاب روح مجّرد نوشته‌اند در وقتى كه همراه با آقاى حداد به دیدن ایشان رفتند،¹ واقعاً مسئله گویا است. چون آقاى حداد که اصلاً حال حرف زدن نداشتند، علامه طباطبائى هم همین‌طور، لذا همین‌طور مى‌نشستند و همدیگر را نگاه می‌کردند. لازمه‌اش همین است، خب آقای طباطبائى که این چنین بودند، آقاى حداد هم كه فى‌حدنفسه اصلاً حال حرف زدن نداشتتند، چه با علامه طباطبائى و چه با غیر علامه طباطبائى، و وقتى این‌دو باهم جور شوند معلوم است كه قضیه به توان دو مى‌شود!!

یک دفعه مرحوم آقا قضیّه‌اى را نقل مى‌كردند و خیلى عجیب بود، مى‌فرمودند:

یك مرتبه مرحوم علامه طباطبائى به تهران آمدند و با ایشان در مجلسی بودیم، شخصى در آنجا بود، از ایشان یك سؤال فلسفى كرد كه ظاهراً مابه‌الإختلاف بین مرحوم علامه طباطبائى و مرحوم آقا شیخ محمدمهدى الهى قمشه‌اى بود. مرحوم علامه طباطبائى مفصّل به این قضیّه پاسخ دادند. بعد قرار بود كه ایشان به دیدن مرحوم آقاى الهى بروند و بازدید کنند. آن شخص پرسش‌كننده رفته بود و تمام مسائلى را كه سؤال كرده بود و جوابى را كه مرحوم علامه داده بودند به آقاى الهى گفته بود. آقاى الهى هم به تعبیرى زره پوشیده و کلاه‌خود بر سر نهاده و شمشیر را هم از نیام بركشیده بود (البته تعبیر من است) تا ایشان بیایند و... . (مرحوم آقا نقل مى‌فرمودند) ما هنوز ننشسته بودیم که او شروع‌ به صحبت كردن کرد که مسئله از این قرار است و... . جالب اینكه مرحوم علامه طباطبائى در پاسخ ایشان فقط مى‌گفتند: «بله، بله، صحیح است!» هرچه او مى‌گفت، ایشان مى‌گفتند: «بله، بله، درست است!» ما وقتى كه از آنجا بیرون آمدیم، به ایشان گفتیم: این چه بساطى بود که هرچه او گفت، شما گفتید: بله، بله؟! ایشان گفت: «نه‌خیر، مطلب این‌طور نیست!»