امکان بالقیاس الی الغیر و نسبت آن با علیت

اشکال به مرحوم آخوند و مرحوم سبزواری در طریق سلب امکان از ماهیت

اشکالی که در اینجا به نظر می‌رسد این است که همان مطلبی را که در ابتدای بحث عرض کردم در اینجا مورد بحث قرار می‌گیرد و آن این است که در قضایای سلبیه فرق نمی‌کند، تصور در آن قضایای سلبیه منافاتی با تصدیق ندارد بلکه تصدیق در قضایا با تصور در آن قضایا هر دو لازم و ملزوم همدیگر هستند. اگر شما می‌گویید: «زیدٌ قائمٌ» و تصدیق به قیام برای زید می‌کنید، تصور زید و تصور قیام را کرده‌اید، و همین‌طور در این تصدیق شما دو تصدیق دیگر و بلکه سه تصدیق دیگر خوابیده است: اول تصدیق به اینکه مفهوم زید در ذهن شما هست، این یک تصدیق ـ تصدیق‌ها تصدیق‌های بسیار ظریف و مخفی هستند! ـ دوم تصدیق به مفهوم قیام است که شما قیام را در ذهن خودتان تصور کرده‌اید، این هم تصدیق به این قضیه خوابیده، تصدیق سوم حمل قیام بر زید است و تصدیق چهارم که همان تصدیق ساذج و خالص است عبارت است از همان نسبت حکمیه، یعنی حکم به نسبت حکمیه. حالا در اینجا ما می‌خواهیم ببینیم که آیا در قضیۀ:

در اینجا تقدیم و تأخیر حرف سلب، دخالتی دارد یا دخالتی ندارد؟ خب ایشان و به‌تبع ایشان مرحوم حاجی می‌فرمایند: اگر امکان را بخواهید از این ماهیت سلب کنید باید عبارت «الماهیة من حیث هی لیست الا هی» را برگردانید به «لیست الماهیة من حیث هی الا هی». بحث ما در اینجا این است که همین تقدیم سلب و تأخیر سلب در این ماهیت هیچ‌گونه دخالتی در اینجا ندارد؛ چه شما سلب را مقدم کنید یا موضوع را، الماهیة را بر او مقدم بکنید، این در اینجا دخالت ندارد، به‌جهت اینکه موضوع ما در این قضیه، ماهیت کلیه است نه ماهیت به‌لحاظ وجود خارجی. وقتی که می‌گوییم: «الماهیة من حیث هی لیست الا هی»، این قضیۀ ما دلالت نمی‌کند بر وجود ماهیت. در هر قضیه‌ای به تناسب با خود آن قضیه است که موضوع، لباسِ وجود خارجی به خود می‌پوشد یا نمی‌پوشد. وقتی که شما می‌گویید: «زیدٌ لیس بقائمٍ»، در اینجا اثبات وجود خارجی برای زید را کرده‌اید، و وقتی که اثبات وجود خارجی را برای زید می‌کنید، دیگر حالا فرق نمی‌کند که بگویید: «زیدٌ قائمٌ»، صفت قیام را بر زید حمل کنید یا بگویید: «لا قائم»، عدم قیام را حمل کنید، چون به تناسب حکم و موضوع، از وجود خارجی زید دارد بحث می‌شود. قیام و عدم قیام دو وصف خارجی برای زید است، نه وصف برای ماهیت زید. اما در بحث ماهیت که اصلاً وجود خارجی نیست، نفس تقرر ماهیت است که موضوع برای قضیه واقع می‌شود. وقتی که می‌گوییم: «الماهیة من حیث هی لیست الا هی»، خود ماهیت من حیث هی نیست مگر او! ما اصلاً کاری به وجود ماهیت در اینجا نداریم. در اینجا حکم به تقرر ماهیت می‌کنیم، نه حکم به وجود خارجی ماهیت، و بینهما فرقٌ بونٌ بعیدٌ!