تفاوت وجوب بالغیر و وجوب بالقیاس الی الغیر

یا عدم معلول بالنسبه به وجود علت؛ این هم، هم امتناع بالغیر است و هم امتناع بالقیاس الی الغیر. امتناع بالغیر است چون از غیر دریافت کرده است. وجود علت باشد اما عدم معلول در اینجا ممتنع است، چون علت می‌گوید: وقتی که من هستم تو هم باید باشی. علت می‌گوید: وقتی که من هستم یکی هم باید در اینجا باشد برایم کار کند، خدمت کند، دورم بگردد، فلان کند، نمی‌شود من باشم کسی نباشد! پس وجود علت در اینجا عدم معلول را [ممتنع می‌کند.] عدم معلول، امتناع بالغیر دارد. وقتی ممتنع است بنابراین وجودش ضرورت دارد. همین‌طور امتناع بالقیاس الی الغیر هم در اینجا هست.

و یفتَرِقُ عنه بالتحقّقِ فی عکسِ‌ هاتین الصورتینِ ... .

ولی ما می‌بینیم که بعضی از جاها هست که امتناع بالقیاس هست ولی امتناع بالغیر نیست. آن کجاست؟ یکی اینجا است. ما در اینجا داشتیم که وجود معلول بالنسبه به عدم علت، عدم معلول بالنسبه به وجود علت. حالا این را عکس کنیم عکسش این است که جای موضوع و محمول را با همدیگر عوض می‌کنیم می‌گوییم: وجود معلول بالنسبه به عدم علت. این امتناع بالقیاس الی الغیر است نمی‌شود باشد، ولی امتناع بالغیر که نیست، معلول چیزی نیست که تا اینجا به این امتناع بدهد. اصلاً چیزی در خارج نیست.

[و یفتَرِقُ عنه بالتحقّقِ فی عکسِ‌ هاتین الصورتینِ و فی عدمِ أحدِ معلولَی علةٍ واحدةٍ بالقیاسِ إلى وجودِ الآخرِ أو وجودِه بالنظرِ إلى عدمِ الآخرِ.

و الإمکانُ الخاصُ بالقیاسِ إلى الغیرِ هو لا ضرورةَ وجودِ الشی‌ءِ و عدمِه بحسبِ استدعاءِ حالِ الغیرِ وجودًا و عدمًا حین ما یَلحَظُ مقیسًا إلیه و هذا إنما یتحقَّقُ فی الأشیاءِ التی لا یکونُ بینَها علاقةٌ طبیعیةٌ مِن جهةِ العلیةِ و المعلولیةِ أو الاتفاقُ فی معلولیةِ علةٍ واحدةٍ.¹

«و از آن معلول به‌واسطۀ تحقق و ثبوتِ در عکس این دو صورت، و در عدم یکی از دو معلولِ یک علت با قیاس به وجود دیگری و یا وجود آن نسبت به عدم دیگری جدایی و افتراق پیدا می‌کند. و امکان خاص با قیاس به غیر عبارت است از لا ضرورتِ وجود شیء و عدم آن به‌حسب درخواست حال غیر از جهت وجود و عدم هنگامی که قیاس شوندۀ بدان ملاحظه می‌گردد، و این در اشیائی است که بین آنها ارتباط طبیعی از جهت علّی و معلولی یا اتفاق داشتن در معلولیت یک علت نمی باشد.»]