استحالۀ امکان بالغیر و تبیین امکان ذاتی در فلسفه اسلامی

کیف و هذه المعانی طبائعُ ذهنیةٍ لا یُتَحَصَّلُ إلا بالإضافةِ.

«این معانی طبایع ذهنیه‌ای است که این به‌واسطۀ اضافه وجود پیدا می‌کند.»

ضرورت و وجود و امکان، منشأ انتزاع خارجی دارند. باید منشأ انتزاع داشته باشند تا ما بتوانیم این وجوب و امکان و امتناع را انتزاع کنیم. اگر زید منشأ انتزاع برای وجوب نداشته باشد ما واجب الوجود را نمی‌توانیم از «الله موجودٌ» انتزاع کنیم، باید یک منشأ انتزاع داشته باشد. چرا نمی‌گوییم: «الله ممتنعٌ»؟ به‌لحاظ اینکه امتناع، منشأ انتزاعش در ذات باری تعالی مستحیل است، چون ضرورت وجود در ذات باری تعالی هست، چون این تعین خارجی هست و غیر از او نیست لذا ما واجب الوجود را حمل بر الله می‌کنیم. منشأ انتزاع باید داشته باشد. وقتی که می‌گوییم: «زیدٌ کاتبٌ»، باید زید کاتب باشد تا بگوییم: کاتبٌ. وقتی که می‌گوییم: «زیدٌ عالمٌ» باید زید علم داشته باشد تا بگوییم، اگر نداشته باشد نمی‌توانیم بگوییم. منشأ انتزاع باید داشته باشد. و اینها طبایع ذهنیه‌ای هستند که تحقق خارجی ندارند، فقط تحقق اینها تحقق ذهنی است. شما در عالم خارج غیر از زید و غیر از کتابت، امکانی را دیگر از داخل آن درنمی‌آورید، وجوب را دیگر از داخل آن درنمی‌آورید، امتناع را در دیگر نمی‌آورید و نمی‌بینید. زید را دارید می‌بینید دیگر. تازه قوۀ شعرش را هم نمی‌بینید فقط آن شعری که می‌گوید تصور می‌کنید. اینها همه طبایع ذهنی هستند.

و لا یَتَعَدّدُ کلٌّ منها إلا بتعدُّدِ ما أضیفَت هی إلیه فلو فُرِضَ إمکانٌ بالغیرِ لشی‌ءٍ ما فهو مع عزلِ النظرِ عن الغیرِ أ هو فی حدِّ ذاتِه ممکنٌ فکان لشی‌ءٍ واحدٍ بعینِه إمکانان و قد عَلِمتَ بطلانَه، أو ضروریُ أحدٍ مِن الوجودِ و العدمِ فقد أزالَه ذلک الغیرُ عمّا یَقتضیه ذاتُه و کساه مصادمُ ما استَوجَبُه بطباعِه؟! و لیس کذلک إذا کان الوجوبُ أو الامتناعُ بالغیر حینَ کونِ الذاتِ متصفةً بالإمکانِ الذاتی لأنّه‌ عبارةٌ عن لا اقتضاءِ الذاتِ إحدَى الضرورتینِ لا اقتضائِها سلبَهما.