استحالۀ امکان بالغیر و نقد اشکال علامه طباطبایی

تلمیذ: پس سالبۀ محصَّله همیشه باید سالبه به انتفاء موضوع باشد.

استاد: نه، اصلاً لا اقتضاء است، کاری ندارد، می‌گوید: بین زید و بین قیام ربطی نیست.

تلمیذ: پس اعم می‌شود.

استاد: بله، اعم می‌شود از سالبۀ محموله و سالبة الموضوع. یعنی به‌عبارت‌دیگر در سالبة المحمول اقتضاء هست و در سالبة الموضوع اقتضاء هست و در سالبۀ [محصله] لا اقتضاء است، لا اقتضاء بالنسبه به وجود زید و لا اقتضاء بالنسبه به وجود محمول. فرق بین سالبة المحمول و موجبۀ معدوله اینجا است. در قضیّۀ «زید لیس بقائمٍ» یا در قضیّۀ «زید لا قائمٌ» که معدول است، این است که در قضیۀ دوم، اصلاً قضیۀ ما قضیۀ منفی نیست، اصلاً قضیۀ ما قضیۀ مثبت است منتها در اینجا تعبیر آوردیم. فرض کن که در اینجا می‌خواستیم بگوییم: «زیدٌ جالسٌ» گفتیم: «زید لا قائمٌ» تعبیر به لا قائم آوردیم. در ضدینی که لا [می‌آوریم، این] ضد اوست منتها ضدینِ لا ثالث لهما است. فرق نمی‌کند که ما أحدهما را با حرف نفی تعبیر بیاوریم یا أحدهما را با همان وصف خودش تعبیر بیاوریم و بگوییم: «زید جالسٌ» یا «زید قائمٌ». در اینجا هم در موجبۀ معدولة المحمول، اصلاً در قضیۀ خودمان هم اثبات دو چیز را می‌خواهیم بکنیم، اثبات زید را که کردیم گفتیم: «زیدٌ». «لا قائم» هم به‌معنای جالس است. «زید لا قائمٌ» یعنی زید وصفی دارد که آن وصف در ضمن «لا قائم» محقق می‌شود. غیر از «لا قائم» خب «جالس» است دیگر. پس در موجبۀ معدولة المحمول اصلاً قضیۀ ما موجبه است، اصلاً قضیۀ ما قضیۀ منفی نیست. الا اینکه یک امر منفی که مقابل یک امر مثبت است، در قضیۀ ما اثبات می‌شود که آن امر مثبتی که در ضمن آن امر منفی است حمل بر این زید می‌شود. بنابراین چه فرقی می‌کند بگوییم: «زید لا قائمٌ» یا بگوییم «زید جالسٌ»؟! این فرق بین موجبۀ معدوله و سالبۀ محصَّله است. و اما بقیۀ مطالب مرحوم سبزواری ـ رضوان الله تعالی علیه ـ بسیار مطالب متینی است و لابد هم مطالعه کرده‌اید.