استحاله امکان بالغیر و حقیقت امکان ذاتی

جواب مرحوم آخوند بر این برهان استحاله

جوابی که از این مسئله داده‌اند این است که این توارد علتین مستقلتین بر ذات واحد در صورتی است که یک علت مستقله فی حین هی مستقلة تصادق مع علة أخری. این در اینجا توارد علتین مستقلتین است ولی ما فرض را بر این می‌گذاریم که در اینجا اصلاً علتین مستقلتین وجود ندارد بلکه علةٌ واحدةٌ. چون در بحث علت استقلالی بحث این است که وجود این علت مفروض است با عدم علة أخری، آنجا ما می‌گوییم: علة مستقلة. اما اگر این وجود علت با علت دیگری اجتماع پیدا کرد، در اینجا سلب استقلال است و علت، علت تبعی خواهد شد نه علت استقلالی. در علت مستقله فرض کلام در آنجایی است که علة أخرائی وجود خارجی نداشته باشد، آنجا علت، علت مستقله است. مثل اینکه فرض بکنید اگر شما اجزای یک مرکبی را درنظر بگیرید، اجزای یک مرکب مثل یک دارویی هست که این دارو مرکب است از یک‌عده مواد شیمیایی، ویتامین 1B، ویتامین 6B و B12 و ویتامین C و اسید فولیک و نیکوتینامید و... شما من حیث مجموع چند جزء را درنظر بگیرید و اسم مجموع این دارو را مولتی ویتامین بگذارید. این می‌شود یک دارویی که مرکب از اجزاء مختلفه است، بانتفاء أحد من هذه الاجزاء ینتفی هذا الاسمُ عنها، لایجوز لنا أنه [نسمّی] لهذه مولتی ویتامین، لأنه إنا حَذَفنا منها جزئًا واحدًا. پس با اجتماع جمیع اجزاء این دارو یصحّ هذه التسمیةُ، این تسمیه در اینجا درست است و بانتفاء جزءٍ ینتفی التسمیة. فعلیهذا عدم هر جزئی مستقلاً در انتفاء تسمیه دخالت دارد، عدم هر جزئی از اجزاء، علةٌ مستقلةٌ در انتفاء این تسمیه است. اما تا کی؟ تا وقتی که انتفاء این عدم مقارن با عدم جزء دیگر نشود، یعنی اگر ما گفتیم که همین یک ویتامین ث نداشته باشد، عدم وجود ویتامین ث علت است برای عدم تسمیۀ به مولتی‌ویتامین. حالا اگر این ویتامین ث و با ویتامین آ با همدیگر منضم شدند، عدم ویتامین ث با عدم ویتامین آ [ضمیمه] شدند، دیگر مجموع این دو عدم، علت مستقله برای این تسمیه است نه کلّ واحد منها.