استحاله امکان بالغیر و حقیقت امکان ذاتی

و مِن الإبهامِ إلى التحَصُّلِ و الفطرةُ الإنسانیةِ تأبى ذلک فإذن الممکنُ بحسبِ ذاتِه المبهمةِ لا یَقتضی شیئًا مِن الأشیاءِ حتى سلبَ شی‌ءٍ أیضًا.

«و از ابهام به تحصل و فطرت انسانی [اباء دارد.] ممکن به‌حسب ابهامی که در ذاتش هست، اقتضاء و علت شیئی از اشیاء نیست. حتی اقتضای سلب شیء هم نیست بلکه لا اقتضاء است بالنسبه به وجود و عدم، نه اقتضاء بالنسبه به سلب. این مسئلۀ دیگر است.»

إیضاحٌ و تنبیهٌ:

إنّ مِن الذاهبینَ إلى أنّ الإمکانَ الذاتیَ مِن لوازمِ الماهیاتِ بالمعنى الاصطلاحی فی اللزومِ بینَ شیئین ربما یَجعَلُ مِن براهینِ إبطالِ الإمکانِ بالغیرِ أنه لو کان کذلک لَزِمَ تواردُ علتینِ مستقلتینِ علىٰ معلولٍ واحدٍ أو انقلابُ شی‌ءٍ مِن الواجبِ بالذاتِ و الممتنعِ بالذاتِ إلى الممکنِ بالذاتِ.

و یَرِدُ علیه أنّه یَجوزُ أن یکونَ علیةُ الذاتِ و استقلالُها مشروطةً بانتفاءِ الغیرِ فإذا وُجِدَ لم یکُن لها علیةٌ أو استقلالٌ فلا یَلزَمُ التواردُ المذکورُ کما فی أعدامِ أجزاءِ المرکبِ فإنّ کلاً منها علةٌ مستقلةٌ لعدمِه عندَ الانفرادِ و إذا اجتمَعَ عدةٌ منها بَطَلَ الاستقلالُ مِن الآحادِ و دُفِعَ بأنّ فی التصویرِ المذکورِ لا یکونُ الإمکانُ ذاتیًا أصلاً إذ لا یزالُ للغیرِ مدخلٌ وجودًا و عدمًا.¹

«بعضی از آقایان از افرادی که معتقدند که امکان ذاتی از لوازم ماهیت است به همان معنای اصطلاحی در لزوم بین شیئین. (معنای اصطلاحی در لزوم بین شیئین این است که یک ماهیتی اقتضاء کند و علت باشد برای یک لزومی؛ مانند اینکه اربعه علت برای زوجیت است به این معنی که زوجیت معلول برای اربعه است.) این شخص از براهین ابطال امکان بالغیر را این قرار می‌دهد که اگر امکان بالغیر جایز باشد، لازم می‌آید توارد دو علت مستقل بر معلول واحد؛ در صورتی که ماهیت امکان ذاتی باشد. یا در صورتی که واجب بالذات یا ممتنع بالذات باشد در اینجا انقلاب لازم می‌آید. (اگر ماهیت ما ممکن بالذات باشد، توارد علتین است. چون علت واحده نفس ماهیت است بالنسبه به امکان و علت ثانی افاضۀ امکان بالغیر است از ناحیۀ غیر بر این ماهیّت.)»