حمل امکان بر ماهیت و تفاوت آن با عوارض وجود

تلمیذ: اگر این‌طور باشد پس سلب هم نباید باشد. بی‌خود سلب می‌کنند؛ یعنی لحاظ عدم یا عدم لحاظ.

استاد: نه دیگر، لحاظ عدم در مقابل وجودش هست.

تلمیذ: اگر لحاظ عدم شد پس آن سلب طرفین لازم آمد، درنتیجه ... . اما در عدم لحاظ، ماهیت بما هی هی دیگر معنی ندارد لحاظ چیزی باشد.

استاد: ما به‌عبارت‌دیگر می‌گوییم. ما می‌گوییم: اینجا بحث، بحث ارتفاع نقیضین نیست بلکه بحث عدم لحاظ است.

تلمیذ: عدم لحاظ سلب هم دیگر معنی ندارد.

استاد: چرا. در سلب، سلب ربط است. ببینید، ما ضرورت را از ماهیت سلب می‌کنیم می‌گوییم: الماهیّة لیس بضروریة الوجود. خب وقتی که سلب کردیم، این سلب، سلب عدول که نیست، قضیۀ موجبه که نیست، این سلب را به‌عنوان سلب تحصیلی که ارتباط بین ماهیت و ارتباط بین وجود [و] این ضرورت را برمی‌دارد، یعنی بین ماهیت و بین ضرورت علقه‌ای وجود ندارد ارتباطی وجود ندارد، سلب می‌آید این کار را انجام می‌دهد. بنابراین در مقابل این سلب ضرورت باید این امکان که خودش سلبِ سلب است اثبات بشود.

اشکالی که لازم می‌آید این است که وقتی شما ماهیت را من حیث هی در نظر گرفتید، سلب جزو ذاتیاتش شده است چون سلب بر این ماهیت صادق است. یا باید ضرورت صادق باشد یا سلب ضرورت صادق باشد، نفی هر دوی اینها عبارت از رفع نقیضین است.

جوابش این است که اصلاً رفع نقیضین در عالم وجود هست نه در عالم مفاهیم.

جوابی که خود مرحوم آخوند در اینجا می‌دهند همین است که اصلاً در اینجا عدم لحاظ مسئله هست. یعنی الماهیة من حیث هی اصلاً در ذاتش لحاظ ضرورت و عدم ضرورت در آنجا راه ندارد. به‌عبارت‌دیگر در ماهیت و در ذاتش اینکه ما بتوانیم یک سلبی را بر ماهیت نسبت بدهیم، دلیل بر این نیست که به حمل هو هو این موضوعِ ما مصداق برای محمول در اینجا واقع شده، بلکه ممکن است ما بعضی از مصادیق را داشته باشیم که اینها به حمل شایع مصداق برای محمول هستند نه به حمل هوهو. و آن ذاتی و آن محمولی ذاتیِ برای موضوع خواهد بود و آن موضوع مصداق هوهوی او خواهد بود که آن ذاتی ذاتیِ باب ایساغوجی باشد. وقتی که ما می‌گوییم: الانسان حیوان ناطق، الان این موضوع ما مصداق هوهوی این حیوان ناطق است، چون حمل در اینجا حمل هوهو است نه‌اینکه حمل حمل شایع یا حمل به لوازم باب برهان است. این مسئله‌ای که مطرح شد.