حمل امکان بر ماهیت و تفاوت آن با عوارض وجود

تلمیذ: در حقیقت مستشکل خلط بین حمل اولی و حمل شایع می‌کند.

استاد: بله، خلط بین حمل اولی و حمل شایع می‌کند، یا خلط بین ذاتی باب برهان و ذاتی باب ایساغوجی کرده است.

جواب از اشکال دوم به مرحوم آخوند

مطلب دومی که ایشان در اینجا می‌فرمایند، درست عکس اشکال اول است. در اشکال اول گفتند که امکان چون بر ماهیت من حیث هی هی صادق است و هر صدقی اقتضای ذاتی بودن را برای ماهیت می‌کند پس امکان، ذاتی ماهیت است و ما گفتیم که نه، صدق، اقتضای ذاتی بودن نمی‌کند چون ممکن است صدق، صدق باب برهان باشد نه باب ایساغوجی. ممکن است که من‌باب‌مثال بگوییم: انسان مصداق برای کتابت هم هست، حالا آیا این دلیل بر این است که کتابت ذاتی انسان است؟! انسان مصداق برای مثلاً ریاست هم هست، هذا رئیسٌ، آیا ریاست ذاتی انسان است؟! ذاتی باب ایساغوجی است؟! ذاتی جزو جنس و فصل است؟! البته بله، برای بعضی از افراد واقعاً جنس و فصل است، چون ریاست را اگر از آنها بگیرند هیچ چیز دیگر نمی‌ماند؛ یعنی از آنها نه حیوانیت می‌ماند و نه انسانیتی، هیچ هیچ دیگر نمی‌ماند! یعنی دیگر اصلاً به‌کلی مضمحل می‌شوند و ازبین می‌روند!

تلمیذ: تمام ذات است.

استاد: بله، این تمام الذات است!

مرحوم آقا¹ ـ رضوان الله تعالی علیه ـ برای این گونه افراد این قضیه را می‌فرمودند:

یک سرهنگی بود که این را از ارتش اخراج کرده بودند، کار خلافی کرده بود. (مثل اینکه می‌گویند: این قضیه درست است.) یا بالاخره او را بیرون انداختند. این سرهنگ [قبل از این] در پادگان و در معسکر و اینها مدام دستور می‌داد که انجام بده، انجام نده، برو، بیا، به این و به آن، تق، تق! یک چند روز گذشت این بدبخت مریض شد و افتاد و مشرف به موت شد. یک شخص واردی آنجا بود گفت: «باید یک پستی و مقامی و ریاستی به این بدهید!» هرچه گشتند چیزی پیدا نکردند! آخر او را به این دستشویی مسجد شاه طهران بردند. دیدند که دوراة المیاه متصدی ندارد! و دیدند که این آفتابه‌ها و ابریقه‌ها متصدی ندارد! او را آنجا نشاندند و گفتند: «کسانی که می‌آیند تو یک آفتابه برایشان پر کن!» این آفتابه‌ها را پر کرده بود و می‌گفت: «تو این را بردار! تو این را دست نزن! تو آن را بردار!» یک هفته آنجا بود خوب شد و سرحال آمد!